Piernik to ciasto na miodzie i przyprawie korzennej, które w polskiej tradycji ma dwie postacie: staropolski piernik dojrzewający, którego ciasto leżakuje w chłodzie przez kilka tygodni, i szybki piernik ucierany, pieczony od razu. Poniżej znajdziesz przepis na klasyczny piernik staropolski z trzech blatów przełożonych powidłami śliwkowymi i oblanych gorzką czekoladą oraz lżejszy szybki piernik z mąką żytnią razową, jabłkami, jogurtem i olejem rzepakowym zamiast masła. Kawałek 70 g wersji klasycznej ma ok. 270 kcal, wersji lekkiej ok. 160 kcal. Opisujemy, skąd się wzięła nazwa, dlaczego to Toruń stał się stolicą pierników, jak dojrzewa ciasto i co z tego wynika dla smaku, a także co warto wiedzieć o cynamonie, akrylamidzie i miodzie, zanim zjemy trzeci kawałek. Pierniczki do dekorowania to osobny temat i wspominamy o nich tylko krótko.
Piernik w skrócie
| Cecha | Wartość |
|---|---|
| Pochodzenie | miodowe ciasta korzenne znane w średniowiecznej Europie; w Polsce przede wszystkim Toruń, wzmianki od połowy XIV wieku |
| Kiedy się je | Boże Narodzenie, od Adwentu do Trzech Króli |
| Czas przygotowania | staropolski: ok. 1 godzina pracy i 45 minut pieczenia, plus 3-6 tygodni dojrzewania ciasta; szybki: ok. 70 minut |
| Ile dni wcześniej | ciasto staropolskie 3-6 tygodni, upieczony piernik 3-7 dni przed świętami; szybki 1-2 dni |
| Porcje | staropolski z blachy 25 x 35 cm: ok. 35 kawałków po 70 g; lekki z formy: 16 kawałków |
| Kcal porcji klasycznej | 270 kcal (70 g) |
| Kcal porcji lekkiej | 160 kcal (70 g) |
| Mrożenie | tak, upieczony bez polewy, do 3 miesięcy |
| Przechowywanie | w szczelnym pojemniku w chłodnym miejscu, staropolski 2-3 tygodnie |
| Główne alergeny | gluten, jaja, mleko; w polewie możliwe śladowe ilości orzechów i soi |
| Dla kogo ostrożnie | cukrzyca, małe dzieci (kumaryna z cynamonu cassia), celiakia |
| Przyprawy | cynamon, goździki, imbir, kardamon, gałka muszkatołowa, ziele angielskie, pieprz, anyż, kolendra |
Historia piernika
Nazwa piernika pochodzi od staropolskiego przymiotnika „pierny”, czyli pieprzny, i tak tłumaczy ją między innymi Maciej Halbański w „Leksykonie sztuki kulinarnej” (1983). Pieprzem w dawnej polszczyźnie nazywano zresztą ogólnie ostre, egzotyczne przyprawy, więc „pierne” ciasto znaczyło po prostu ciasto mocno przyprawione. Sama idea słodkiego placka z miodem jest dużo starsza: Ministerstwo Rolnictwa i Rozwoju Wsi w opisie pierników toruńskich przypomina, że miodowniki, protoplaści piernika, znano w starożytnym Egipcie, Grecji i Rzymie. W średniowiecznej Europie ciasta z miodem i drogimi przyprawami piekły zwłaszcza miasta handlowe, a w Polsce najstarszą tradycję mają miasta związane z Hanzą. Toruń, Gdańsk i Szczecin dostawały przez porty pieprz, cynamon, goździki i imbir, a miód i mąkę miały z własnego zaplecza.
Toruń jest dla piernika tym, czym Norymberga dla Niemców. Według najstarszych zachowanych źródeł, ksiąg krzyżackich, historia pierników toruńskich sięga połowy XIV wieku, a pierwszym wymienionym z nazwiska piernikarzem jest Niklos Czan, odnotowany w 1380 r. Hanzeatycki Toruń miał dostęp do pieprzu, cynamonu, kardamonu, imbiru, kolendry, goździków, gałki muszkatołowej i anyżu gwiaździstego, a miód pochodził z puszczańskich barci, mąka zaś z żyznej ziemi chełmińskiej. Toruńskie pierniki chwalili poeci, od XVII-wiecznych fraszek Fryderyka Hoffmana z popularnym zestawieniem gdańskiej gorzałki, toruńskiego piernika, krakowskiej panny i warszawskiego trzewika, po Ignacego Krasickiego. W 2021 r. „pierniki z Torunia” wpisano na Listę produktów tradycyjnych w kategorii wyrobów piekarniczych i cukierniczych.
Ciągłość toruńskiej tradycji widać w firmach. Tradycja rodziny Weese, z której wywodzi się dzisiejsza Fabryka Cukiernicza Kopernik, sięga 1763 r., gdy wypiek pierników rozpoczął Johann Weese, a w XIX i na początku XX wieku zakłady Weesego były jednym z największych producentów pierników w Europie Środkowej. W 2015 r. w budynku dawnej fabryki Gustawa Weesego z 1885 r., przy ul. Strumykowej 4, otwarto Muzeum Toruńskiego Piernika, oddział Muzeum Okręgowego w Toruniu. Z Toruniem wiąże się też legenda o katarzynkach, pierniczkach w kształcie sześciu połączonych medalionów, której bohaterem jest czeladnik i córka mistrza piernikarskiego; to opowieść ludowa, nie zapis historyczny. Toruńskie pierniki były i są przede wszystkim twardymi pierniczkami do przechowywania, a domowy piernik w formie ciasta to inna, choć pokrewna gałąź tej samej tradycji.
Staropolski piernik dojrzewający to właśnie domowa wersja tej tradycji. Ciasto z miodem, tłuszczem, mąką, jajkami i przyprawami zarabia się kilka tygodni przed świętami, zwyczajowo na przełomie listopada i grudnia, a potem przechowuje w chłodzie w kamionkowym garnku. W tym czasie ciasto lekko fermentuje, przyprawy oddają aromat, a miód nadaje mu ciemny kolor i charakterystyczną kleistość. Przekazy rodzinne mówią nawet o cieście zarabianym w dniu narodzin córki i pieczonym na jej wesele, ale to raczej anegdota obyczajowa niż przepis. Szybki piernik ucierany, na miodzie lub cukrze, z sodą i kakao, pojawił się w książkach kucharskich później i dziś jest w domach znacznie popularniejszy, bo nie wymaga planowania z miesięcznym wyprzedzeniem.
Piernik: przepis tradycyjny
Ten przepis daje duży piernik z trzech blatów o wymiarach ok. 25 x 35 cm, przełożonych powidłami śliwkowymi i oblanych gorzką czekoladą, czyli ok. 35 kawałków po 70 g. Ciasto robi się z 500 g miodu, 200 g masła, 200 g cukru i kilograma mąki, a spulchnia je soda, która w długim leżakowaniu reaguje z kwasami miodu. Ciasto zarabiamy 3-6 tygodni wcześniej, czyli najpóźniej na początku grudnia, a piernik pieczemy 4-7 dni przed Wigilią, bo po upieczeniu jest twardy i musi zmięknąć. To przepis wymagający cierpliwości, nie umiejętności: samo ciasto przygotowuje się w godzinę. Dokładne ilości i kroki znajdziesz w karcie przepisu.


Piernik staropolski dojrzewający: przepis tradycyjny
Składniki
Ciasto (zarabiane 3-6 tygodni wcześniej)
- 500 g miodu naturalnego, najlepiej gryczanego lub wielokwiatowego
- 200 g cukru
- 200 g masła
- 1 kg mąki pszennej typ 650 w tym 200 g można zastąpić żytnią
- 3 szt. jajka rozmiar M
- 1 łyżka sody oczyszczonej ok. 15 g, rozpuszczonej w 100 ml mleka
- 100 ml mleka 3,2% zimnego
- 40 g przyprawy korzennej do piernika gotowej lub domowej
- 1 szczypta soli
Przełożenie i polewa
- 400 g powideł śliwkowych gęstych
- 150 g czekolady gorzkiej 70%
- 30 g masła
Przygotowanie krok po kroku
- Miód, cukier i masło zagotuj w garnku, mieszając, aż cukier się rozpuści, i wystudź do temperatury letniej.
- Do dużej miski przesiej mąkę, wlej przestudzoną masę miodową, dodaj jajka, przyprawę korzenną, sól i sodę rozpuszczoną w zimnym mleku.
- Wyrabiaj ciasto 10-15 minut, aż będzie gładkie i jednolite; będzie lepkie i ciężkie, tak ma być.
- Przełóż ciasto do kamionkowego garnka lub szklanego pojemnika, przykryj lnianą ściereczką i pokrywką i odstaw w chłodne miejsce (4-10°C) na 3-6 tygodni.
- W dniu pieczenia wyjmij ciasto na kilka godzin wcześniej, krótko zagnieć i podziel na trzy równe części.
- Każdą część rozwałkuj na grubość ok. 1 cm i wyłóż na blachę 25 x 35 cm wyłożoną papierem albo rozwałkuj wprost na papierze.
- Piecz każdy blat w 170°C przez 15-20 minut, aż będzie sprężysty i lekko zrumieniony, i wystudź na kratce.
- Blaty przełóż powidłami, przykryj deską z lekkim obciążeniem i zostaw na 1-2 dni, żeby piernik zmiękł.
- Czekoladę roztop z masłem w kąpieli wodnej, polej wierzch piernika i odstaw do zastygnięcia.
Notatki
Miód i przyprawa korzenna
Do piernika staropolskiego najlepszy jest miód o wyrazistym smaku, gryczany albo wielokwiatowy ciemny, bo w cieście z kilogramem mąki delikatny miód akacjowy po prostu ginie. Miód podgrzewa się z masłem i cukrem tylko do zagotowania i studzi do temperatury letniej, zanim trafi do mąki, inaczej jajka się zetną. Gotowa przyprawa do piernika jest wygodna, ale domowa mieszanka pachnie mocniej: na 40 g wystarczy ok. 15 g cynamonu, 6 g goździków, 5 g imbiru, 4 g kardamonu, 3 g gałki muszkatołowej, 3 g ziela angielskiego, 2 g kolendry i 2 g czarnego pieprzu, wszystko świeżo zmielone. Więcej o samych przyprawach piszemy we wpisach o cynamonie, kardamonie i imbirze. Kto lubi, dodaje szczyptę anyżu gwiaździstego, ale jest bardzo intensywny i łatwo go przedawkować.
Dojrzewanie ciasta
Ciasto dojrzewa najlepiej w temperaturze 4-10°C, czyli w piwnicy, w chłodnej spiżarni albo na dolnej półce lodówki. Pojemnik powinien być kamionkowy, szklany lub emaliowany, przykryty lnianą ściereczką i pokrywką, żeby ciasto nie wyschło, ale mogło oddychać. Przez pierwsze dni ciasto jest bardzo lepkie, z czasem gęstnieje, ciemnieje i nabiera kwaskowego, korzennego zapachu, a na powierzchni może pojawić się kilka pęcherzyków. Pleśń, zapach zepsucia albo kolorowe naloty oznaczają, że ciasto trzeba wyrzucić; najczęściej to wynik zbyt ciepłego miejsca albo brudnego naczynia. W dniu pieczenia ciasto wyjmuje się kilka godzin wcześniej, bo zimne jest twarde jak plastelina i trudno je rozwałkować.
Piernik w wersji lekkiej
Lżejszy piernik jest szybkim piernikiem ucieranym, bo w tej formie najłatwiej zmniejszyć ilość tłuszczu i cukru bez straty smaku. Zmieniamy pięć rzeczy. Masło zastępujemy olejem rzepakowym, którego jest 55 g na całą formę, co obniża nasycone kwasy tłuszczowe z 5 g do 1 g na kawałek. Miodu jest 120 g, a cukru 40 g, a wilgotność, którą w piernikach daje duża ilość miodu, przejmują starte jabłka i jogurt naturalny. Część mąki pszennej zastępujemy żytnią razową, która ma wyraźny, lekko kwaskowy smak dobrze pasujący do przypraw. Pomijamy polewę czekoladową, a powidła śliwkowe bez dodatku cukru dajemy jako cienką warstwę w środku, nie grubą przekładkę.

Efekt na kawałku 70 g to ok. 160 kcal zamiast 270 kcal, cukrów 14 g zamiast 23 g i tłuszczu 5 g zamiast 8 g. Błonnika jest tyle samo, 2 g na porcję, bo mąka razowa i jabłka równoważą brak powideł w dużej ilości. Lekki piernik nie jest piernikiem staropolskim: ma bardziej wilgotną, mniej zwartą strukturę i delikatniejszy aromat, bo ciasto nie leżakuje. Za to przyprawy zostają w pełnej mocy, a to one decydują o tym, że ciasto smakuje jak piernik. Nie dodajemy słodzików, bo w cieście z miodem i przyprawami nie ma takiej potrzeby, a o zamiennikach cukru i ich ograniczeniach piszemy we wpisie czy stewia jest zdrowa.
| Na porcję 70 g | Piernik staropolski | Piernik lekki |
|---|---|---|
| Energia | 270 kcal | 160 kcal |
| Białko | 4 g | 3 g |
| Tłuszcz | 8 g | 5 g |
| w tym nasycone kwasy tłuszczowe | 5 g | 1 g |
| Węglowodany | 45 g | 25 g |
| w tym cukry | 23 g | 14 g |
| Błonnik | 2 g | 2 g |
| Sól | 0,4 g | 0,3 g |

Piernik lekki szybki z jabłkiem, jogurtem i mąką żytnią
Składniki
Ciasto
- 150 g mąki pszennej typ 650
- 100 g mąki żytniej razowej typ 2000
- 120 g miodu płynnego
- 40 g cukru najlepiej trzcinowego, dla koloru
- 60 ml oleju rzepakowego ok. 55 g
- 2 szt. jajka rozmiar M
- 200 g jogurtu naturalnego 2%
- 2 szt. jabłka kwaśne ok. 300 g, starte na grubych oczkach
- 15 g kakao 1,5 łyżki
- 20 g przyprawy korzennej do piernika
- 1 łyżeczka sody oczyszczonej ok. 6 g
Do przełożenia (opcjonalnie)
- 100 g powideł śliwkowych bez dodatku cukru, cienka warstwa
Przygotowanie krok po kroku
- Piekarnik nagrzej do 170°C, a formę keksową 30 cm lub blaszkę 20 x 30 cm wyłóż papierem do pieczenia.
- W misce wymieszaj obie mąki, kakao, przyprawę korzenną i sodę.
- W drugiej misce roztrzep jajka z cukrem, dodaj miód, olej i jogurt i wymieszaj trzepaczką do połączenia.
- Połącz mokre składniki z suchymi łyżką, tylko do zniknięcia grudek mąki, i wmieszaj starte jabłka razem z sokiem.
- Przełóż ciasto do formy i piecz 45-50 minut, aż patyczek wbity w środek wyjdzie suchy.
- Wystudź piernik w formie, a po całkowitym ostudzeniu przekrój go na pół i przełóż cienką warstwą powideł.
- Zawiń piernik w folię lub papier i odstaw na noc; przez pierwszą dobę wilgotnieje i nabiera aromatu.
Notatki
Warianty piernika
Szybki piernik klasyczny piecze się z mąki, miodu lub cukru, masła, jajek, kakao, przyprawy i sody, często z dodatkiem kawy albo śmietany, i jest gotowy w półtorej godziny. Piernik z powidłami ma warstwę powideł w środku, piernik z bakaliami dostaje do ciasta orzechy, rodzynki, suszone śliwki i kandyzowaną skórkę, a piernik z jabłkami jest wilgotniejszy i krócej się przechowuje. Kawa w szybkim pierniku podkreśla gorzkie nuty kakao; o samej kawie piszemy we wpisie czy kawa jest zdrowa. Pierniczki do dekorowania robi się z ciasta piernikowego o mniejszej ilości tłuszczu, wałkuje na 4-5 mm i wykrawa, ale to osobny przepis. Z resztek ciasta staropolskiego można upiec kilka blaszek pierniczków, które po dekorowaniu lukrem nadają się na choinkę.
Piernik bez glutenu udaje się w wersji szybkiej, z mieszanki mąki gryczanej, ryżowej i skrobi, bo gryka dobrze pasuje do miodu i przypraw. Wersja staropolska bez glutenu jest trudniejsza, bo długie leżakowanie i wałkowanie wymagają ciasta o elastyczności, której mąki bezglutenowe nie dają. Piernik wegański bez jajek i masła piecze się na oleju rzepakowym, napoju roślinnym i musie jabłkowym, a miód zastępuje się melasą albo syropem z buraka cukrowego; smak jest wtedy mniej miodowy, a bardziej karmelowy. Piernik żytni, z samej mąki żytniej, jest ciemny, zbity i kwaskowy, bliski dawnym chlebom korzennym. Regionalnie popularne są też pierniki szczecińskie i wrocławskie, ale w domu piecze się zwykle jedną z dwóch wersji opisanych wyżej.
Najczęstsze błędy przy pieczeniu piernika
- Gorący miód wlany do mąki. Ciepła masa miodowa ścina jajka i daje grudkowate ciasto; studź ją do temperatury letniej.
- Za ciepłe miejsce dojrzewania. W temperaturze pokojowej ciasto zaczyna kwaśnieć i może spleśnieć; trzymaj je w 4-10°C.
- Za długie pieczenie blatów. Piernik staropolski piecze się 15-20 minut na blat; przesuszony jest twardy jak deska i nie zmięknie nawet po tygodniu.
- Krojenie od razu. Świeżo upieczony piernik staropolski jest twardy; potrzebuje 2-5 dni w szczelnym pojemniku, najlepiej z kawałkiem jabłka.
- Za dużo sody. Nadmiar sody daje mydlany posmak i ciemnozielone zabarwienie; trzymaj się podanej ilości i rozpuść ją w zimnym mleku.
- Szybki piernik zbyt długo mieszany. Ciasto ucierane miesza się tylko do połączenia, inaczej gluten się rozwija i piernik wychodzi gumowaty.
- Stara przyprawa korzenna. Mielone przyprawy tracą aromat po kilku miesiącach; zrób mieszankę świeżo albo kup nowe opakowanie.
Czy piernik jest zdrowy?
Piernik jest ciastem o dużej zawartości cukrów: w kawałku staropolskim jest ich ok. 23 g, głównie z miodu, cukru, powideł i czekolady. Miód nie jest pod tym względem zdrowszy od cukru, bo w przeważającej części składa się z glukozy i fruktozy; jego zalety i ograniczenia opisujemy we wpisie czy miód jest zdrowy. Dwa kawałki piernika klasycznego to ok. 46 g cukrów, czyli prawie cały zalecany przez WHO dzienny limit cukrów wolnych przy diecie 2 000 kcal. Osoby z cukrzycą powinny wybierać wersję lżejszą, w małej porcji i po posiłku, i wliczać 25-45 g węglowodanów z kawałka do bilansu dnia; więcej piszemy w poradniku dieta dla cukrzyka. Przyprawy korzenne są w pierniku obecne w ilościach smakowych, więc nie należy przypisywać mu działania prozdrowotnego.
Warto znać dwie kwestie regulacyjne. Pierwsza to kumaryna z cynamonu cassia, najtańszego i najczęściej spotykanego w przyprawach do piernika. EFSA ustaliła w 2008 r. tolerowane dzienne pobranie kumaryny na poziomie 0,1 mg na kilogram masy ciała, a rozporządzenie (WE) nr 1334/2008 dopuszcza do 50 mg kumaryny na kilogram w tradycyjnych i sezonowych wyrobach piekarskich z cynamonem. Dla dorosłego kilka kawałków piernika nie stanowi problemu, ale małe dziecko przy codziennym jedzeniu pierników przez cały grudzień może zbliżyć się do tej granicy, dlatego w domowej przyprawie warto użyć cynamonu cejlońskiego, o czym szerzej we wpisie o cynamonie. Druga kwestia to akrylamid, który powstaje przy pieczeniu ciast z miodem; rozporządzenie Komisji (UE) 2017/2158 ustala dla pierników poziom odniesienia 800 µg/kg i zaleca producentom zastępowanie amoniaku (węglanu amonu) sodą i niewypiekanie wyrobów na ciemno.
Z tych przepisów wynikają proste wskazówki domowe. Piernik piecze się do złocistobrązowego koloru, a nie do ciemnego brązu, i w podanej temperaturze 170°C, bo przypalone brzegi to najwięcej akrylamidu. Do spulchniania w obu naszych przepisach używamy sody oczyszczonej, a nie amoniaku; więcej o samej sodzie piszemy we wpisie soda oczyszczona. Soda daje też sód, ok. 140 mg w kawałku klasycznym, co odpowiada ok. 0,4 g soli i nie ma znaczenia przy jednym kawałku, ale warto o tym pamiętać na diecie niskosodowej. Piernik zawiera gluten, jaja i mleko, a polewa czekoladowa może zawierać śladowe ilości orzechów i soi. U osób z zespołem jelita drażliwego duża porcja ciasta z miodem bogatym we fruktozę, mąką pszenną i powidłami może nasilać objawy.
Jak przechowywać i mrozić piernik
Piernik staropolski to ciasto, które z czasem robi się lepsze. Po upieczeniu i przełożeniu powidłami przechowuje się go w szczelnym pojemniku albo zawinięty w papier i folię, w chłodnym miejscu, na przykład w spiżarni lub na balkonie, gdy temperatura nie spada poniżej zera. Piernik mięknie po 2-5 dniach, a dobrze zawinięty zachowuje świeżość przez 2-3 tygodnie. Jeśli po kilku dniach jest nadal twardy, włóż do pojemnika ćwiartkę jabłka i wymieniaj ją co 2 dni, żeby nie spleśniała. Polewę czekoladową można dodać od razu albo dopiero na 1-2 dni przed podaniem, wtedy jest bardziej błyszcząca.
Szybki piernik, zwłaszcza lekki z jabłkami i jogurtem, jest wilgotniejszy i krócej trwały: w temperaturze pokojowej 3-4 dni, w lodówce do tygodnia. Oba pierniki można zamrozić upieczone, bez polewy, szczelnie zawinięte w folię, na maksymalnie 3 miesiące. Rozmrażaj je w opakowaniu w temperaturze pokojowej przez 3-4 godziny, a polewę i dekoracje dodaj po rozmrożeniu. Surowe ciasto staropolskie można trzymać w chłodzie do 6 tygodni, więc jeśli zarobisz je w listopadzie, w grudniu wystarczy tylko upiec blaty. Do piernika w świąteczny wieczór pasuje kubek grzańca, w którym pojawiają się te same przyprawy.
Najczęściej zadawane pytania
Wilgotność piernika zależy od miodu, tłuszczu i dodatków, które trzymają wodę. W szybkim pierniku pomagają starte jabłka, jogurt, śmietana albo powidła w środku, a ciasto miesza się krótko, tylko do połączenia składników. Piecze się go w 170°C, aż patyczek wyjdzie suchy, ale nie dłużej, bo przesuszony piernik twardnieje. Po upieczeniu warto go owinąć folią jeszcze lekko ciepłego i zostawić na noc. Piernik staropolski jest po upieczeniu twardy i mięknie dopiero po 2-5 dniach w szczelnym pojemniku, najlepiej z kawałkiem jabłka, które oddaje wilgoć.
Prawdziwy piernik staropolski robi się z miodu zagotowanego z masłem i cukrem, mąki, jajek, przyprawy korzennej i sody. Ciasto wyrabia się, przekłada do kamionkowego garnka i odstawia w chłodne miejsce na 3-6 tygodni, gdzie dojrzewa, lekko fermentuje i nabiera aromatu. Po tym czasie rozwałkowuje się je na blaty grubości ok. 1 cm i piecze w 170°C przez 15-20 minut. Blaty przekłada się powidłami śliwkowymi, a wierzch oblewa czekoladą. Gotowy piernik musi jeszcze kilka dni odpocząć, żeby zmiękł, dlatego zaczyna się go robić na przełomie listopada i grudnia.
Świąteczny piernik smakuje najlepiej, gdy ma dużo przypraw i ciemny, aromatyczny miód. Domowa przyprawa korzenna ze świeżo zmielonego cynamonu, goździków, imbiru, kardamonu, gałki muszkatołowej, ziela angielskiego i odrobiny pieprzu pachnie wyraźnie mocniej niż stara gotowa mieszanka. Do ciasta pasuje miód gryczany albo ciemny wielokwiatowy. Warstwa powideł śliwkowych w środku daje kwaskowy kontrast, a polewa z gorzkiej czekolady równoważy słodycz. Piernik warto upiec kilka dni przed świętami, bo przyprawy i miód potrzebują czasu, żeby się przegryźć, a ciasto, żeby zmiękło.
Najprostszy jest szybki piernik ucierany, który nie wymaga dojrzewania ani wałkowania. W jednej misce miesza się mąkę, kakao, przyprawę korzenną i sodę, w drugiej jajka z cukrem, miodem, olejem lub roztopionym masłem i jogurtem albo mlekiem. Mokre składniki łączy się z suchymi łyżką, tylko do zniknięcia grudek mąki, przelewa do formy keksowej i piecze ok. 45-50 minut w 170°C. Można dodać starte jabłka, bakalie albo powidła. Taki piernik jest gotowy w nieco ponad godzinę, a najlepiej smakuje następnego dnia, gdy zawinięty w folię nabierze wilgoci.
Ciasto na piernik staropolski zarabia się 3-6 tygodni przed świętami, czyli zwyczajowo na przełomie listopada i grudnia, w wielu domach tuż po andrzejkach. Minimalny czas dojrzewania to ok. 2-3 tygodnie, poniżej tego ciasto nie zdąży rozwinąć aromatu. Ciasto trzyma się w temperaturze 4-10°C, w kamionkowym lub szklanym naczyniu przykrytym ściereczką i pokrywką. Upieczony piernik potrzebuje jeszcze kilku dni, żeby zmiękł, więc blaty piecze się 4-7 dni przed Wigilią. Jeśli spóźnisz się z ciastem, lepiej upiec szybki piernik niż skracać dojrzewanie do kilku dni.
Piernik staropolski jest twardy zaraz po upieczeniu i to normalne, bo ciasto z dużą ilością miodu i mało wilgoci twardnieje przy stygnięciu. Mięknie po 2-5 dniach w szczelnym pojemniku, zwłaszcza z ćwiartką jabłka wymienianą co dwa dni, i po przełożeniu powidłami. Jeśli piernik nie mięknie nawet po tygodniu, przyczyną jest zwykle zbyt długie pieczenie, za cienko rozwałkowane blaty albo za mało miodu i tłuszczu w cieście. Twardy szybki piernik oznacza najczęściej zbyt długie mieszanie ciasta albo przesuszenie w piekarniku. Taki piernik można zmiękczyć, skrapiając go herbatą lub sokiem przed przełożeniem.
Piernik staropolski najlepiej upiec 4-7 dni przed Wigilią, bo po upieczeniu musi zmięknąć i przegryźć się z powidłami; dobrze zawinięty zachowuje świeżość przez 2-3 tygodnie. Szybki piernik ucierany warto upiec 1-2 dni przed podaniem, bo w ciągu pierwszej doby wilgotnieje i nabiera aromatu, a w temperaturze pokojowej wytrzymuje 3-4 dni. Lekki piernik z jabłkami i jogurtem jest najbardziej wilgotny i najkrócej trwały. Oba pierniki można też upiec wcześniej i zamrozić bez polewy na maksymalnie 3 miesiące, a polewę dodać po rozmrożeniu.
Piernik staropolski powstaje z ciasta, które dojrzewa w chłodzie 3-6 tygodni i lekko fermentuje, dzięki czemu ma głęboki, korzenny aromat, ciemny kolor i zwartą strukturę. Ciasto jest gęste, wałkuje się je na blaty, a upieczony piernik mięknie kilka dni i długo się przechowuje. Szybki piernik to ciasto ucierane, pieczone od razu, zwykle z kakao, sodą i dodatkiem kawy, jogurtu lub jabłek. Jest wilgotniejszy i bardziej puszysty, ale ma łagodniejszy smak i krócej zachowuje świeżość. W szybkim pierniku łatwiej też zmniejszyć ilość cukru i tłuszczu.
Kawałek piernika staropolskiego z naszego przepisu, o wadze 70 g, z powidłami i polewą z gorzkiej czekolady ma ok. 270 kcal, 8 g tłuszczu i 45 g węglowodanów, w tym 23 g cukrów. Lekki szybki piernik z mąką żytnią, jabłkami, jogurtem i olejem rzepakowym, bez polewy, ma ok. 160 kcal w kawałku tej samej wagi i 14 g cukrów. Piernik z bakaliami, grubą warstwą powideł albo z lukrem może mieć 300-350 kcal w podobnej porcji. Wartości są szacunkowe i zależą od ilości miodu, tłuszczu i dodatków.
Źródła
- Ministerstwo Rolnictwa i Rozwoju Wsi (2021). „Pierniki z Torunia” na Liście produktów tradycyjnych (wpis z 23.02.2021). gov.pl/web/rolnictwo/pierniki-z-torunia.
- Halbański M. (1983). Leksykon sztuki kulinarnej. Wydawnictwo Watra, Warszawa, s. 137.
- Urząd Miasta Torunia (2015). Otwarcie Muzeum Toruńskiego Piernika, 19 czerwca 2015 r. torun.pl.
- Fabryka Cukiernicza Kopernik S.A. Dział Muzeum Toruńskiego Piernika i historia firmy. kopernik.com.pl.
- EFSA (2008). „Coumarin in flavourings and other food ingredients with flavouring properties”. EFSA Journal 793: 1-15.
- Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) nr 1334/2008 w sprawie środków aromatyzujących, załącznik III część B (kumaryna).
- Rozporządzenie Komisji (UE) 2017/2158 z dnia 20 listopada 2017 r. ustanawiające środki łagodzące i poziomy odniesienia w celu zmniejszenia zawartości akrylamidu w żywności, załączniki I i IV.
- World Health Organization (2015). Guideline: Sugars intake for adults and children. WHO, Genewa.
- Kunachowicz H., Przygoda B., Nadolna I., Iwanow K. (2017). Tabele składu i wartości odżywczej żywności. Wyd. Lekarskie PZWL, Warszawa.
Sprawdź też
- Potrawy wigilijne: 12 tradycyjnych dań i ich lekkie wersje
- Makowiec drożdżowy zawijany i jego lżejsza wersja
- Sernik klasyczny: przepis tradycyjny i wersja lekka
- Kompot z suszu na Wigilię
- Kutia: przepis i lżejsza wersja
- Cynamon: cejloński czy cassia i ile można dziennie
- Kardamon: do czego dodawać i ile dziennie
- Przyprawy: właściwości, zastosowanie i przechowywanie
- Czy miód jest zdrowy? Właściwości miodu
- Jak zrobić grzańca?
Wartości odżywcze są szacunkowe i zostały wyliczone ze składników przepisu na podstawie tabel NIZP-PZH (2017) i bazy USDA FoodData Central; zależą od użytego miodu, przypraw i wielkości kawałka. Treść ma charakter informacyjny i nie zastępuje porady lekarza ani dietetyka, zwłaszcza przy cukrzycy i w diecie małych dzieci.
