Piernik staropolski przekładany powidłami i oblany czekoladą pokrojony w kostki

Piernik: staropolski dojrzewający, szybki w wersji lekkiej i historia

Piernik to ciasto na miodzie i przyprawie korzennej, które w polskiej tradycji ma dwie postacie: staropolski piernik dojrzewający, którego ciasto leżakuje w chłodzie przez kilka tygodni, i szybki piernik ucierany, pieczony od razu. Poniżej znajdziesz przepis na klasyczny piernik staropolski z trzech blatów przełożonych powidłami śliwkowymi i oblanych gorzką czekoladą oraz lżejszy szybki piernik z mąką żytnią razową, jabłkami, jogurtem i olejem rzepakowym zamiast masła. Kawałek 70 g wersji klasycznej ma ok. 270 kcal, wersji lekkiej ok. 160 kcal. Opisujemy, skąd się wzięła nazwa, dlaczego to Toruń stał się stolicą pierników, jak dojrzewa ciasto i co z tego wynika dla smaku, a także co warto wiedzieć o cynamonie, akrylamidzie i miodzie, zanim zjemy trzeci kawałek. Pierniczki do dekorowania to osobny temat i wspominamy o nich tylko krótko.

Piernik w skrócie

CechaWartość
Pochodzeniemiodowe ciasta korzenne znane w średniowiecznej Europie; w Polsce przede wszystkim Toruń, wzmianki od połowy XIV wieku
Kiedy się jeBoże Narodzenie, od Adwentu do Trzech Króli
Czas przygotowaniastaropolski: ok. 1 godzina pracy i 45 minut pieczenia, plus 3-6 tygodni dojrzewania ciasta; szybki: ok. 70 minut
Ile dni wcześniejciasto staropolskie 3-6 tygodni, upieczony piernik 3-7 dni przed świętami; szybki 1-2 dni
Porcjestaropolski z blachy 25 x 35 cm: ok. 35 kawałków po 70 g; lekki z formy: 16 kawałków
Kcal porcji klasycznej270 kcal (70 g)
Kcal porcji lekkiej160 kcal (70 g)
Mrożenietak, upieczony bez polewy, do 3 miesięcy
Przechowywaniew szczelnym pojemniku w chłodnym miejscu, staropolski 2-3 tygodnie
Główne alergenygluten, jaja, mleko; w polewie możliwe śladowe ilości orzechów i soi
Dla kogo ostrożniecukrzyca, małe dzieci (kumaryna z cynamonu cassia), celiakia
Przyprawycynamon, goździki, imbir, kardamon, gałka muszkatołowa, ziele angielskie, pieprz, anyż, kolendra

Historia piernika

Nazwa piernika pochodzi od staropolskiego przymiotnika „pierny”, czyli pieprzny, i tak tłumaczy ją między innymi Maciej Halbański w „Leksykonie sztuki kulinarnej” (1983). Pieprzem w dawnej polszczyźnie nazywano zresztą ogólnie ostre, egzotyczne przyprawy, więc „pierne” ciasto znaczyło po prostu ciasto mocno przyprawione. Sama idea słodkiego placka z miodem jest dużo starsza: Ministerstwo Rolnictwa i Rozwoju Wsi w opisie pierników toruńskich przypomina, że miodowniki, protoplaści piernika, znano w starożytnym Egipcie, Grecji i Rzymie. W średniowiecznej Europie ciasta z miodem i drogimi przyprawami piekły zwłaszcza miasta handlowe, a w Polsce najstarszą tradycję mają miasta związane z Hanzą. Toruń, Gdańsk i Szczecin dostawały przez porty pieprz, cynamon, goździki i imbir, a miód i mąkę miały z własnego zaplecza.

Toruń jest dla piernika tym, czym Norymberga dla Niemców. Według najstarszych zachowanych źródeł, ksiąg krzyżackich, historia pierników toruńskich sięga połowy XIV wieku, a pierwszym wymienionym z nazwiska piernikarzem jest Niklos Czan, odnotowany w 1380 r. Hanzeatycki Toruń miał dostęp do pieprzu, cynamonu, kardamonu, imbiru, kolendry, goździków, gałki muszkatołowej i anyżu gwiaździstego, a miód pochodził z puszczańskich barci, mąka zaś z żyznej ziemi chełmińskiej. Toruńskie pierniki chwalili poeci, od XVII-wiecznych fraszek Fryderyka Hoffmana z popularnym zestawieniem gdańskiej gorzałki, toruńskiego piernika, krakowskiej panny i warszawskiego trzewika, po Ignacego Krasickiego. W 2021 r. „pierniki z Torunia” wpisano na Listę produktów tradycyjnych w kategorii wyrobów piekarniczych i cukierniczych.

Ciągłość toruńskiej tradycji widać w firmach. Tradycja rodziny Weese, z której wywodzi się dzisiejsza Fabryka Cukiernicza Kopernik, sięga 1763 r., gdy wypiek pierników rozpoczął Johann Weese, a w XIX i na początku XX wieku zakłady Weesego były jednym z największych producentów pierników w Europie Środkowej. W 2015 r. w budynku dawnej fabryki Gustawa Weesego z 1885 r., przy ul. Strumykowej 4, otwarto Muzeum Toruńskiego Piernika, oddział Muzeum Okręgowego w Toruniu. Z Toruniem wiąże się też legenda o katarzynkach, pierniczkach w kształcie sześciu połączonych medalionów, której bohaterem jest czeladnik i córka mistrza piernikarskiego; to opowieść ludowa, nie zapis historyczny. Toruńskie pierniki były i są przede wszystkim twardymi pierniczkami do przechowywania, a domowy piernik w formie ciasta to inna, choć pokrewna gałąź tej samej tradycji.

Staropolski piernik dojrzewający to właśnie domowa wersja tej tradycji. Ciasto z miodem, tłuszczem, mąką, jajkami i przyprawami zarabia się kilka tygodni przed świętami, zwyczajowo na przełomie listopada i grudnia, a potem przechowuje w chłodzie w kamionkowym garnku. W tym czasie ciasto lekko fermentuje, przyprawy oddają aromat, a miód nadaje mu ciemny kolor i charakterystyczną kleistość. Przekazy rodzinne mówią nawet o cieście zarabianym w dniu narodzin córki i pieczonym na jej wesele, ale to raczej anegdota obyczajowa niż przepis. Szybki piernik ucierany, na miodzie lub cukrze, z sodą i kakao, pojawił się w książkach kucharskich później i dziś jest w domach znacznie popularniejszy, bo nie wymaga planowania z miesięcznym wyprzedzeniem.

Piernik: przepis tradycyjny

Ten przepis daje duży piernik z trzech blatów o wymiarach ok. 25 x 35 cm, przełożonych powidłami śliwkowymi i oblanych gorzką czekoladą, czyli ok. 35 kawałków po 70 g. Ciasto robi się z 500 g miodu, 200 g masła, 200 g cukru i kilograma mąki, a spulchnia je soda, która w długim leżakowaniu reaguje z kwasami miodu. Ciasto zarabiamy 3-6 tygodni wcześniej, czyli najpóźniej na początku grudnia, a piernik pieczemy 4-7 dni przed Wigilią, bo po upieczeniu jest twardy i musi zmięknąć. To przepis wymagający cierpliwości, nie umiejętności: samo ciasto przygotowuje się w godzinę. Dokładne ilości i kroki znajdziesz w karcie przepisu.

Ciasto na piernik staropolski dojrzewające w kamionkowym garnku obok miodu i przypraw
Ciasto na piernik staropolski dojrzewa 3-6 tygodni w temperaturze 4-10°C, w kamionkowym lub szklanym naczyniu przykrytym ściereczką.
Piernik staropolski przekładany powidłami i oblany czekoladą pokrojony w kostki

Piernik staropolski dojrzewający: przepis tradycyjny

Ciasto na miodzie, maśle i przyprawie korzennej zarabiane 3-6 tygodni przed świętami i leżakujące w chłodzie. Po upieczeniu trzy blaty przekłada się powidłami śliwkowymi i oblewa gorzką czekoladą.
Czas przygotowania 1 godzina
Czas gotowania 45 minut
Czas całkowity 1 godzina 45 minut
Typ dania Dania świąteczne, Desery, Potrawy tradycyjne
Kuchnia Polska
Porcje 35 porcji
Kalorie 270 kcal

Składniki
  

Ciasto (zarabiane 3-6 tygodni wcześniej)

  • 500 g miodu naturalnego, najlepiej gryczanego lub wielokwiatowego
  • 200 g cukru
  • 200 g masła
  • 1 kg mąki pszennej typ 650 w tym 200 g można zastąpić żytnią
  • 3 szt. jajka rozmiar M
  • 1 łyżka sody oczyszczonej ok. 15 g, rozpuszczonej w 100 ml mleka
  • 100 ml mleka 3,2% zimnego
  • 40 g przyprawy korzennej do piernika gotowej lub domowej
  • 1 szczypta soli

Przełożenie i polewa

  • 400 g powideł śliwkowych gęstych
  • 150 g czekolady gorzkiej 70%
  • 30 g masła

Przygotowanie krok po kroku
 

  • Miód, cukier i masło zagotuj w garnku, mieszając, aż cukier się rozpuści, i wystudź do temperatury letniej.
  • Do dużej miski przesiej mąkę, wlej przestudzoną masę miodową, dodaj jajka, przyprawę korzenną, sól i sodę rozpuszczoną w zimnym mleku.
  • Wyrabiaj ciasto 10-15 minut, aż będzie gładkie i jednolite; będzie lepkie i ciężkie, tak ma być.
  • Przełóż ciasto do kamionkowego garnka lub szklanego pojemnika, przykryj lnianą ściereczką i pokrywką i odstaw w chłodne miejsce (4-10°C) na 3-6 tygodni.
  • W dniu pieczenia wyjmij ciasto na kilka godzin wcześniej, krótko zagnieć i podziel na trzy równe części.
  • Każdą część rozwałkuj na grubość ok. 1 cm i wyłóż na blachę 25 x 35 cm wyłożoną papierem albo rozwałkuj wprost na papierze.
  • Piecz każdy blat w 170°C przez 15-20 minut, aż będzie sprężysty i lekko zrumieniony, i wystudź na kratce.
  • Blaty przełóż powidłami, przykryj deską z lekkim obciążeniem i zostaw na 1-2 dni, żeby piernik zmiękł.
  • Czekoladę roztop z masłem w kąpieli wodnej, polej wierzch piernika i odstaw do zastygnięcia.

Notatki

Twardy po upieczeniu piernik mięknie po 2-5 dniach w szczelnym pojemniku z kawałkiem jabłka. Ciasto można zarobić już w listopadzie.
Słowo kluczowe piernik, piernik dojrzewający, piernik na święta, piernik przepis, piernik staropolski

Miód i przyprawa korzenna

Do piernika staropolskiego najlepszy jest miód o wyrazistym smaku, gryczany albo wielokwiatowy ciemny, bo w cieście z kilogramem mąki delikatny miód akacjowy po prostu ginie. Miód podgrzewa się z masłem i cukrem tylko do zagotowania i studzi do temperatury letniej, zanim trafi do mąki, inaczej jajka się zetną. Gotowa przyprawa do piernika jest wygodna, ale domowa mieszanka pachnie mocniej: na 40 g wystarczy ok. 15 g cynamonu, 6 g goździków, 5 g imbiru, 4 g kardamonu, 3 g gałki muszkatołowej, 3 g ziela angielskiego, 2 g kolendry i 2 g czarnego pieprzu, wszystko świeżo zmielone. Więcej o samych przyprawach piszemy we wpisach o cynamonie, kardamonie i imbirze. Kto lubi, dodaje szczyptę anyżu gwiaździstego, ale jest bardzo intensywny i łatwo go przedawkować.

Dojrzewanie ciasta

Ciasto dojrzewa najlepiej w temperaturze 4-10°C, czyli w piwnicy, w chłodnej spiżarni albo na dolnej półce lodówki. Pojemnik powinien być kamionkowy, szklany lub emaliowany, przykryty lnianą ściereczką i pokrywką, żeby ciasto nie wyschło, ale mogło oddychać. Przez pierwsze dni ciasto jest bardzo lepkie, z czasem gęstnieje, ciemnieje i nabiera kwaskowego, korzennego zapachu, a na powierzchni może pojawić się kilka pęcherzyków. Pleśń, zapach zepsucia albo kolorowe naloty oznaczają, że ciasto trzeba wyrzucić; najczęściej to wynik zbyt ciepłego miejsca albo brudnego naczynia. W dniu pieczenia ciasto wyjmuje się kilka godzin wcześniej, bo zimne jest twarde jak plastelina i trudno je rozwałkować.

Piernik w wersji lekkiej

Lżejszy piernik jest szybkim piernikiem ucieranym, bo w tej formie najłatwiej zmniejszyć ilość tłuszczu i cukru bez straty smaku. Zmieniamy pięć rzeczy. Masło zastępujemy olejem rzepakowym, którego jest 55 g na całą formę, co obniża nasycone kwasy tłuszczowe z 5 g do 1 g na kawałek. Miodu jest 120 g, a cukru 40 g, a wilgotność, którą w piernikach daje duża ilość miodu, przejmują starte jabłka i jogurt naturalny. Część mąki pszennej zastępujemy żytnią razową, która ma wyraźny, lekko kwaskowy smak dobrze pasujący do przypraw. Pomijamy polewę czekoladową, a powidła śliwkowe bez dodatku cukru dajemy jako cienką warstwę w środku, nie grubą przekładkę.

Piernik staropolski z czekoladą i lekki szybki piernik z jabłkami obok siebie
Po lewej piernik staropolski z powidłami i czekoladą (270 kcal w kawałku 70 g), po prawej lekki szybki piernik z jabłkami (160 kcal).

Efekt na kawałku 70 g to ok. 160 kcal zamiast 270 kcal, cukrów 14 g zamiast 23 g i tłuszczu 5 g zamiast 8 g. Błonnika jest tyle samo, 2 g na porcję, bo mąka razowa i jabłka równoważą brak powideł w dużej ilości. Lekki piernik nie jest piernikiem staropolskim: ma bardziej wilgotną, mniej zwartą strukturę i delikatniejszy aromat, bo ciasto nie leżakuje. Za to przyprawy zostają w pełnej mocy, a to one decydują o tym, że ciasto smakuje jak piernik. Nie dodajemy słodzików, bo w cieście z miodem i przyprawami nie ma takiej potrzeby, a o zamiennikach cukru i ich ograniczeniach piszemy we wpisie czy stewia jest zdrowa.

Na porcję 70 gPiernik staropolskiPiernik lekki
Energia270 kcal160 kcal
Białko4 g3 g
Tłuszcz8 g5 g
w tym nasycone kwasy tłuszczowe5 g1 g
Węglowodany45 g25 g
w tym cukry23 g14 g
Błonnik2 g2 g
Sól0,4 g0,3 g
Piernik staropolski przekładany powidłami i oblany czekoladą pokrojony w kostki

Piernik lekki szybki z jabłkiem, jogurtem i mąką żytnią

Szybki piernik ucierany na miodzie, oleju rzepakowym i jogurcie, z częścią mąki żytniej razowej i tartymi jabłkami, bez masła, z mniejszą ilością cukru i bez polewy. Smakuje korzennie od razu, a najlepszy jest po 1-2 dniach.
Czas przygotowania 20 minut
Czas gotowania 50 minut
Czas całkowity 1 godzina 10 minut
Typ dania Dania świąteczne, Desery
Kuchnia Polska
Porcje 16 porcji
Kalorie 160 kcal

Składniki
  

Ciasto

  • 150 g mąki pszennej typ 650
  • 100 g mąki żytniej razowej typ 2000
  • 120 g miodu płynnego
  • 40 g cukru najlepiej trzcinowego, dla koloru
  • 60 ml oleju rzepakowego ok. 55 g
  • 2 szt. jajka rozmiar M
  • 200 g jogurtu naturalnego 2%
  • 2 szt. jabłka kwaśne ok. 300 g, starte na grubych oczkach
  • 15 g kakao 1,5 łyżki
  • 20 g przyprawy korzennej do piernika
  • 1 łyżeczka sody oczyszczonej ok. 6 g

Do przełożenia (opcjonalnie)

  • 100 g powideł śliwkowych bez dodatku cukru, cienka warstwa

Przygotowanie krok po kroku
 

  • Piekarnik nagrzej do 170°C, a formę keksową 30 cm lub blaszkę 20 x 30 cm wyłóż papierem do pieczenia.
  • W misce wymieszaj obie mąki, kakao, przyprawę korzenną i sodę.
  • W drugiej misce roztrzep jajka z cukrem, dodaj miód, olej i jogurt i wymieszaj trzepaczką do połączenia.
  • Połącz mokre składniki z suchymi łyżką, tylko do zniknięcia grudek mąki, i wmieszaj starte jabłka razem z sokiem.
  • Przełóż ciasto do formy i piecz 45-50 minut, aż patyczek wbity w środek wyjdzie suchy.
  • Wystudź piernik w formie, a po całkowitym ostudzeniu przekrój go na pół i przełóż cienką warstwą powideł.
  • Zawiń piernik w folię lub papier i odstaw na noc; przez pierwszą dobę wilgotnieje i nabiera aromatu.

Notatki

Szybki piernik nie potrzebuje leżakowania ciasta, ale po upieczeniu i tak zyskuje po 1-2 dniach. Wersja bez powideł ma ok. 10 kcal mniej na kawałek.
Słowo kluczowe piernik, piernik bez masła, piernik lekki, piernik szybki, piernik z jabłkami

Warianty piernika

Szybki piernik klasyczny piecze się z mąki, miodu lub cukru, masła, jajek, kakao, przyprawy i sody, często z dodatkiem kawy albo śmietany, i jest gotowy w półtorej godziny. Piernik z powidłami ma warstwę powideł w środku, piernik z bakaliami dostaje do ciasta orzechy, rodzynki, suszone śliwki i kandyzowaną skórkę, a piernik z jabłkami jest wilgotniejszy i krócej się przechowuje. Kawa w szybkim pierniku podkreśla gorzkie nuty kakao; o samej kawie piszemy we wpisie czy kawa jest zdrowa. Pierniczki do dekorowania robi się z ciasta piernikowego o mniejszej ilości tłuszczu, wałkuje na 4-5 mm i wykrawa, ale to osobny przepis. Z resztek ciasta staropolskiego można upiec kilka blaszek pierniczków, które po dekorowaniu lukrem nadają się na choinkę.

Piernik bez glutenu udaje się w wersji szybkiej, z mieszanki mąki gryczanej, ryżowej i skrobi, bo gryka dobrze pasuje do miodu i przypraw. Wersja staropolska bez glutenu jest trudniejsza, bo długie leżakowanie i wałkowanie wymagają ciasta o elastyczności, której mąki bezglutenowe nie dają. Piernik wegański bez jajek i masła piecze się na oleju rzepakowym, napoju roślinnym i musie jabłkowym, a miód zastępuje się melasą albo syropem z buraka cukrowego; smak jest wtedy mniej miodowy, a bardziej karmelowy. Piernik żytni, z samej mąki żytniej, jest ciemny, zbity i kwaskowy, bliski dawnym chlebom korzennym. Regionalnie popularne są też pierniki szczecińskie i wrocławskie, ale w domu piecze się zwykle jedną z dwóch wersji opisanych wyżej.

Najczęstsze błędy przy pieczeniu piernika

  • Gorący miód wlany do mąki. Ciepła masa miodowa ścina jajka i daje grudkowate ciasto; studź ją do temperatury letniej.
  • Za ciepłe miejsce dojrzewania. W temperaturze pokojowej ciasto zaczyna kwaśnieć i może spleśnieć; trzymaj je w 4-10°C.
  • Za długie pieczenie blatów. Piernik staropolski piecze się 15-20 minut na blat; przesuszony jest twardy jak deska i nie zmięknie nawet po tygodniu.
  • Krojenie od razu. Świeżo upieczony piernik staropolski jest twardy; potrzebuje 2-5 dni w szczelnym pojemniku, najlepiej z kawałkiem jabłka.
  • Za dużo sody. Nadmiar sody daje mydlany posmak i ciemnozielone zabarwienie; trzymaj się podanej ilości i rozpuść ją w zimnym mleku.
  • Szybki piernik zbyt długo mieszany. Ciasto ucierane miesza się tylko do połączenia, inaczej gluten się rozwija i piernik wychodzi gumowaty.
  • Stara przyprawa korzenna. Mielone przyprawy tracą aromat po kilku miesiącach; zrób mieszankę świeżo albo kup nowe opakowanie.

Czy piernik jest zdrowy?

Piernik jest ciastem o dużej zawartości cukrów: w kawałku staropolskim jest ich ok. 23 g, głównie z miodu, cukru, powideł i czekolady. Miód nie jest pod tym względem zdrowszy od cukru, bo w przeważającej części składa się z glukozy i fruktozy; jego zalety i ograniczenia opisujemy we wpisie czy miód jest zdrowy. Dwa kawałki piernika klasycznego to ok. 46 g cukrów, czyli prawie cały zalecany przez WHO dzienny limit cukrów wolnych przy diecie 2 000 kcal. Osoby z cukrzycą powinny wybierać wersję lżejszą, w małej porcji i po posiłku, i wliczać 25-45 g węglowodanów z kawałka do bilansu dnia; więcej piszemy w poradniku dieta dla cukrzyka. Przyprawy korzenne są w pierniku obecne w ilościach smakowych, więc nie należy przypisywać mu działania prozdrowotnego.

Warto znać dwie kwestie regulacyjne. Pierwsza to kumaryna z cynamonu cassia, najtańszego i najczęściej spotykanego w przyprawach do piernika. EFSA ustaliła w 2008 r. tolerowane dzienne pobranie kumaryny na poziomie 0,1 mg na kilogram masy ciała, a rozporządzenie (WE) nr 1334/2008 dopuszcza do 50 mg kumaryny na kilogram w tradycyjnych i sezonowych wyrobach piekarskich z cynamonem. Dla dorosłego kilka kawałków piernika nie stanowi problemu, ale małe dziecko przy codziennym jedzeniu pierników przez cały grudzień może zbliżyć się do tej granicy, dlatego w domowej przyprawie warto użyć cynamonu cejlońskiego, o czym szerzej we wpisie o cynamonie. Druga kwestia to akrylamid, który powstaje przy pieczeniu ciast z miodem; rozporządzenie Komisji (UE) 2017/2158 ustala dla pierników poziom odniesienia 800 µg/kg i zaleca producentom zastępowanie amoniaku (węglanu amonu) sodą i niewypiekanie wyrobów na ciemno.

Z tych przepisów wynikają proste wskazówki domowe. Piernik piecze się do złocistobrązowego koloru, a nie do ciemnego brązu, i w podanej temperaturze 170°C, bo przypalone brzegi to najwięcej akrylamidu. Do spulchniania w obu naszych przepisach używamy sody oczyszczonej, a nie amoniaku; więcej o samej sodzie piszemy we wpisie soda oczyszczona. Soda daje też sód, ok. 140 mg w kawałku klasycznym, co odpowiada ok. 0,4 g soli i nie ma znaczenia przy jednym kawałku, ale warto o tym pamiętać na diecie niskosodowej. Piernik zawiera gluten, jaja i mleko, a polewa czekoladowa może zawierać śladowe ilości orzechów i soi. U osób z zespołem jelita drażliwego duża porcja ciasta z miodem bogatym we fruktozę, mąką pszenną i powidłami może nasilać objawy.

Jak przechowywać i mrozić piernik

Piernik staropolski to ciasto, które z czasem robi się lepsze. Po upieczeniu i przełożeniu powidłami przechowuje się go w szczelnym pojemniku albo zawinięty w papier i folię, w chłodnym miejscu, na przykład w spiżarni lub na balkonie, gdy temperatura nie spada poniżej zera. Piernik mięknie po 2-5 dniach, a dobrze zawinięty zachowuje świeżość przez 2-3 tygodnie. Jeśli po kilku dniach jest nadal twardy, włóż do pojemnika ćwiartkę jabłka i wymieniaj ją co 2 dni, żeby nie spleśniała. Polewę czekoladową można dodać od razu albo dopiero na 1-2 dni przed podaniem, wtedy jest bardziej błyszcząca.

Szybki piernik, zwłaszcza lekki z jabłkami i jogurtem, jest wilgotniejszy i krócej trwały: w temperaturze pokojowej 3-4 dni, w lodówce do tygodnia. Oba pierniki można zamrozić upieczone, bez polewy, szczelnie zawinięte w folię, na maksymalnie 3 miesiące. Rozmrażaj je w opakowaniu w temperaturze pokojowej przez 3-4 godziny, a polewę i dekoracje dodaj po rozmrożeniu. Surowe ciasto staropolskie można trzymać w chłodzie do 6 tygodni, więc jeśli zarobisz je w listopadzie, w grudniu wystarczy tylko upiec blaty. Do piernika w świąteczny wieczór pasuje kubek grzańca, w którym pojawiają się te same przyprawy.

Najczęściej zadawane pytania

Jak upiec piernik, żeby był wilgotny?

Wilgotność piernika zależy od miodu, tłuszczu i dodatków, które trzymają wodę. W szybkim pierniku pomagają starte jabłka, jogurt, śmietana albo powidła w środku, a ciasto miesza się krótko, tylko do połączenia składników. Piecze się go w 170°C, aż patyczek wyjdzie suchy, ale nie dłużej, bo przesuszony piernik twardnieje. Po upieczeniu warto go owinąć folią jeszcze lekko ciepłego i zostawić na noc. Piernik staropolski jest po upieczeniu twardy i mięknie dopiero po 2-5 dniach w szczelnym pojemniku, najlepiej z kawałkiem jabłka, które oddaje wilgoć.

Jak się robi prawdziwy piernik?

Prawdziwy piernik staropolski robi się z miodu zagotowanego z masłem i cukrem, mąki, jajek, przyprawy korzennej i sody. Ciasto wyrabia się, przekłada do kamionkowego garnka i odstawia w chłodne miejsce na 3-6 tygodni, gdzie dojrzewa, lekko fermentuje i nabiera aromatu. Po tym czasie rozwałkowuje się je na blaty grubości ok. 1 cm i piecze w 170°C przez 15-20 minut. Blaty przekłada się powidłami śliwkowymi, a wierzch oblewa czekoladą. Gotowy piernik musi jeszcze kilka dni odpocząć, żeby zmiękł, dlatego zaczyna się go robić na przełomie listopada i grudnia.

Jak zrobić pyszny piernik świąteczny?

Świąteczny piernik smakuje najlepiej, gdy ma dużo przypraw i ciemny, aromatyczny miód. Domowa przyprawa korzenna ze świeżo zmielonego cynamonu, goździków, imbiru, kardamonu, gałki muszkatołowej, ziela angielskiego i odrobiny pieprzu pachnie wyraźnie mocniej niż stara gotowa mieszanka. Do ciasta pasuje miód gryczany albo ciemny wielokwiatowy. Warstwa powideł śliwkowych w środku daje kwaskowy kontrast, a polewa z gorzkiej czekolady równoważy słodycz. Piernik warto upiec kilka dni przed świętami, bo przyprawy i miód potrzebują czasu, żeby się przegryźć, a ciasto, żeby zmiękło.

Jak zrobić najprostszy piernik?

Najprostszy jest szybki piernik ucierany, który nie wymaga dojrzewania ani wałkowania. W jednej misce miesza się mąkę, kakao, przyprawę korzenną i sodę, w drugiej jajka z cukrem, miodem, olejem lub roztopionym masłem i jogurtem albo mlekiem. Mokre składniki łączy się z suchymi łyżką, tylko do zniknięcia grudek mąki, przelewa do formy keksowej i piecze ok. 45-50 minut w 170°C. Można dodać starte jabłka, bakalie albo powidła. Taki piernik jest gotowy w nieco ponad godzinę, a najlepiej smakuje następnego dnia, gdy zawinięty w folię nabierze wilgoci.

Kiedy zarobić ciasto na piernik staropolski?

Ciasto na piernik staropolski zarabia się 3-6 tygodni przed świętami, czyli zwyczajowo na przełomie listopada i grudnia, w wielu domach tuż po andrzejkach. Minimalny czas dojrzewania to ok. 2-3 tygodnie, poniżej tego ciasto nie zdąży rozwinąć aromatu. Ciasto trzyma się w temperaturze 4-10°C, w kamionkowym lub szklanym naczyniu przykrytym ściereczką i pokrywką. Upieczony piernik potrzebuje jeszcze kilku dni, żeby zmiękł, więc blaty piecze się 4-7 dni przed Wigilią. Jeśli spóźnisz się z ciastem, lepiej upiec szybki piernik niż skracać dojrzewanie do kilku dni.

Dlaczego piernik jest twardy?

Piernik staropolski jest twardy zaraz po upieczeniu i to normalne, bo ciasto z dużą ilością miodu i mało wilgoci twardnieje przy stygnięciu. Mięknie po 2-5 dniach w szczelnym pojemniku, zwłaszcza z ćwiartką jabłka wymienianą co dwa dni, i po przełożeniu powidłami. Jeśli piernik nie mięknie nawet po tygodniu, przyczyną jest zwykle zbyt długie pieczenie, za cienko rozwałkowane blaty albo za mało miodu i tłuszczu w cieście. Twardy szybki piernik oznacza najczęściej zbyt długie mieszanie ciasta albo przesuszenie w piekarniku. Taki piernik można zmiękczyć, skrapiając go herbatą lub sokiem przed przełożeniem.

Ile wcześniej upiec piernik na święta?

Piernik staropolski najlepiej upiec 4-7 dni przed Wigilią, bo po upieczeniu musi zmięknąć i przegryźć się z powidłami; dobrze zawinięty zachowuje świeżość przez 2-3 tygodnie. Szybki piernik ucierany warto upiec 1-2 dni przed podaniem, bo w ciągu pierwszej doby wilgotnieje i nabiera aromatu, a w temperaturze pokojowej wytrzymuje 3-4 dni. Lekki piernik z jabłkami i jogurtem jest najbardziej wilgotny i najkrócej trwały. Oba pierniki można też upiec wcześniej i zamrozić bez polewy na maksymalnie 3 miesiące, a polewę dodać po rozmrożeniu.

Czym różni się piernik staropolski od szybkiego piernika?

Piernik staropolski powstaje z ciasta, które dojrzewa w chłodzie 3-6 tygodni i lekko fermentuje, dzięki czemu ma głęboki, korzenny aromat, ciemny kolor i zwartą strukturę. Ciasto jest gęste, wałkuje się je na blaty, a upieczony piernik mięknie kilka dni i długo się przechowuje. Szybki piernik to ciasto ucierane, pieczone od razu, zwykle z kakao, sodą i dodatkiem kawy, jogurtu lub jabłek. Jest wilgotniejszy i bardziej puszysty, ale ma łagodniejszy smak i krócej zachowuje świeżość. W szybkim pierniku łatwiej też zmniejszyć ilość cukru i tłuszczu.

Ile kalorii ma kawałek piernika?

Kawałek piernika staropolskiego z naszego przepisu, o wadze 70 g, z powidłami i polewą z gorzkiej czekolady ma ok. 270 kcal, 8 g tłuszczu i 45 g węglowodanów, w tym 23 g cukrów. Lekki szybki piernik z mąką żytnią, jabłkami, jogurtem i olejem rzepakowym, bez polewy, ma ok. 160 kcal w kawałku tej samej wagi i 14 g cukrów. Piernik z bakaliami, grubą warstwą powideł albo z lukrem może mieć 300-350 kcal w podobnej porcji. Wartości są szacunkowe i zależą od ilości miodu, tłuszczu i dodatków.

Źródła

  1. Ministerstwo Rolnictwa i Rozwoju Wsi (2021). „Pierniki z Torunia” na Liście produktów tradycyjnych (wpis z 23.02.2021). gov.pl/web/rolnictwo/pierniki-z-torunia.
  2. Halbański M. (1983). Leksykon sztuki kulinarnej. Wydawnictwo Watra, Warszawa, s. 137.
  3. Urząd Miasta Torunia (2015). Otwarcie Muzeum Toruńskiego Piernika, 19 czerwca 2015 r. torun.pl.
  4. Fabryka Cukiernicza Kopernik S.A. Dział Muzeum Toruńskiego Piernika i historia firmy. kopernik.com.pl.
  5. EFSA (2008). „Coumarin in flavourings and other food ingredients with flavouring properties”. EFSA Journal 793: 1-15.
  6. Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) nr 1334/2008 w sprawie środków aromatyzujących, załącznik III część B (kumaryna).
  7. Rozporządzenie Komisji (UE) 2017/2158 z dnia 20 listopada 2017 r. ustanawiające środki łagodzące i poziomy odniesienia w celu zmniejszenia zawartości akrylamidu w żywności, załączniki I i IV.
  8. World Health Organization (2015). Guideline: Sugars intake for adults and children. WHO, Genewa.
  9. Kunachowicz H., Przygoda B., Nadolna I., Iwanow K. (2017). Tabele składu i wartości odżywczej żywności. Wyd. Lekarskie PZWL, Warszawa.

Sprawdź też

Wartości odżywcze są szacunkowe i zostały wyliczone ze składników przepisu na podstawie tabel NIZP-PZH (2017) i bazy USDA FoodData Central; zależą od użytego miodu, przypraw i wielkości kawałka. Treść ma charakter informacyjny i nie zastępuje porady lekarza ani dietetyka, zwłaszcza przy cukrzycy i w diecie małych dzieci.