Barszcz wigilijny to czysta, kwaśna zupa z buraków na wywarze z warzyw i suszonych grzybów, którą w większości polskich domów otwiera się wieczerzę 24 grudnia. Najlepszy smak daje zakwas buraczany nastawiony 4-7 dni wcześniej: kwaśność pochodzi wtedy z fermentacji, a nie z octu, a kolor jest głęboki, prawie bordowy. Porcja 300 ml klasycznego barszczu ma około 80 kcal, więc sama zupa nie jest problemem dla sylwetki. Problemem bywa sól i cukier, którymi gospodynie „podkręcają” smak w ostatniej chwili, bo jedna porcja potrafi dostarczyć ponad 2 g soli. Poniżej znajdziesz historię potrawy, przepis tradycyjny na zakwasie, wersję lekką z o jedną czwartą mniejszą ilością soli i bez dodanego cukru, a także szybszą drogę dla tych, którzy o zakwasie przypomnieli sobie 23 grudnia. Uszka opisujemy w osobnym wpisie, bo to temat na cały poradnik.
Barszcz wigilijny w skrócie
| Cecha | Barszcz wigilijny |
|---|---|
| Pochodzenie | Kuchnia polska, litewska i ruska; nazwa od rośliny barszcz zwyczajny |
| Kiedy się je | Wieczerza wigilijna, zwykle jako pierwsza zupa |
| Czas przygotowania | Zakwas 4-7 dni, sama zupa ok. 2 godziny |
| Ile dni wcześniej | Zakwas nastaw 17-20 grudnia, wywar ugotuj 1-2 dni przed Wigilią |
| Porcje | 8 porcji po 300 ml |
| Kcal porcji klasycznej | ok. 80 kcal |
| Kcal porcji lekkiej | ok. 60 kcal |
| Sól w porcji | 2,2 g (klasyczna), 1,6 g (lekka) |
| Mrożenie | Tak, do 3 miesięcy, kolor nieco blednie |
| Przechowywanie | Zupa 3-4 dni w lodówce, zakwas w butelkach do 2-3 tygodni |
| Główne alergeny | Seler; gluten, jeśli zakwas nastawiasz ze skórką chleba |
| Dla kogo ostrożnie | Nadciśnienie, kamica szczawianowa, cukrzyca (przy słodzonej wersji), osoby wrażliwe na grzyby |
Historia: od zielonej polewki do czerwonej zupy
Nazwa zupy jest starsza niż sam burak w polskiej kuchni. Pierwotnie barszczem nazywano polewkę z kiszonych liści i łodyg rośliny o tej samej nazwie, czyli barszczu zwyczajnego, którą zbierano w maju, zanim łodygi stwardniały. Z kwiatów, łodyg i liści robiono zakwas, a potem łączono go z wywarem, żółtkami, śmietaną albo mąką jaglaną. Była to potrawa przede wszystkim ubogiej ludności wiejskiej i przez długi czas szlachta patrzyła na nią z góry. Wspólnym mianownikiem wszystkich barszczy pozostała jednak kwaśność, która dziś odróżnia polski barszcz od wielu słodszych zup buraczanych z innych krajów.
Według opracowań historii kuchni najstarsze polskie wzmianki o barszczu z buraków pochodzą z XVI wieku i wiążą się z pismami Mikołaja Reja. Na przełomie XVI i XVII wieku zielarz Szymon Syreński (Syreniusz) chwalił barszcz jako potrawę smaczną i przydatną zarówno do stołu, jak i do leczenia, a także pisał, że gasi pragnienie. Takie zdania warto czytać jako świadectwo epoki, a nie zalecenie medyczne, bo ówczesna wiedza o żywieniu była zupełnie inna niż dzisiejsza. Przez kolejne stulecia barszcz z buraków wyparł polewkę z dzikiej rośliny, a słowo „barszcz” zaczęło oznaczać przede wszystkim zupę czerwoną. W części regionów nazwa „barszcz biały” przetrwała jednak jako określenie zupy na zakwasie mącznym, bliskiej żurowi.
W XIX wieku barszcz czysty na zakwasie buraczanym był już stałym punktem książek kucharskich. Lucyna Ćwierczakiewiczowa w „365 obiadach za 5 złotych” (wydanie z 1871 roku) opisuje barszcz czysty na rosole wołowym i kwasie z buraków, z osobno gotowanymi lub pieczonymi burakami, podawany z jajkami, uszkami z mięsem albo kiełbasą. Wersja wigilijna różniła się tym, że zamiast rosołu brano wywar z warzyw i suszonych grzybów, bo w Wigilię obowiązywał post. Zygmunt Gloger w „Encyklopedii staropolskiej” wymienia barszcz czysty, postny, podawany jako jedyny południowy posiłek w dzień wigilijny, oraz barszcz w dni postne z kaszami i przyprawą z suszonych grzybów. To właśnie ten postny, grzybowy charakter odróżnia barszcz wigilijny od niedzielnego barszczu na mięsie.
Dziś barszcz z uszkami jest najczęściej podawaną zupą wigilijną, ale nie jedyną. W wielu domach na Mazowszu wybiera się między barszczem a zupą grzybową wigilijną, w Małopolsce pojawia się żur z grzybami, a na Pomorzu i Kaszubach zupy rybne lub owocowe. Do barszczu podaje się uszka z grzybami, krokiety, paszteciki albo kulebiak. W kuchni Żydów polskich podobny zakwaszany barszcz czerwony podawano z kreplach podczas święta Sukkot. Leksykon Macieja Halbańskiego z 1983 roku notuje też barszcz „z rurą”, czyli gotowany ze szpikiem, ale to wariant zdecydowanie niewigilijny.
Barszcz wigilijny: przepis tradycyjny
Przepis poniżej daje 8 porcji po 300 ml, czyli wystarczy na Wigilię dla 6-8 osób z dolewką. Składa się z trzech etapów: zakwasu buraczanego (nastawianego kilka dni wcześniej), wywaru z warzyw i suszonych grzybów oraz łączenia wszystkiego z burakami. Suszone grzyby w wywarze to cecha wersji wigilijnej, a po ugotowaniu możesz je wykorzystać do farszu uszek. Zakwas przygotuj w szklanym albo kamionkowym naczyniu, nie w aluminium, bo kwaśny płyn reaguje z metalem (więcej o tym w tekście o tym, jakie garnki są najzdrowsze). Jeśli robiłeś kiedyś zakwas na żurek, zasada jest bardzo podobna: ciepło, czas i czyste naczynie.


Barszcz wigilijny na zakwasie buraczanym: przepis tradycyjny
Składniki
Zakwas buraczany (4-7 dni wcześniej)
- 1 kg buraków obranych, w plastrach
- 1,5 l wody przegotowanej, letniej
- 15 g soli płaska łyżka, bez jodu
- 4 ząbki czosnku przekrojone
- 2 liście laurowe
- 4 ziarna ziela angielskiego
- 1 kromka chleba razowego na zakwasie opcjonalnie, przyspiesza fermentację
Wywar
- 2 l wody
- 20 g suszonych grzybów borowików lub podgrzybków ze sklepu, namoczonych przez noc
- 200 g marchwi 2 sztuki
- 150 g korzenia pietruszki
- 150 g selera
- 100 g pora biała część
- 100 g cebuli opalonej na suchej patelni
- 3 liście laurowe
- 5 ziaren ziela angielskiego
- 10 ziaren pieprzu czarnego
Barszcz
- 1 kg buraków w tym 400 g pieczonych w skórce
- 3 ząbki czosnku
- 1 l zakwasu buraczanego z przepisu powyżej
- 8 g soli do smaku, ok. 1,5 łyżeczki
- 30 g cukru ok. 2 łyżki, do smaku
- 1 łyżeczka majeranku suszonego
Przygotowanie krok po kroku
Zakwas
- Buraki obierz, pokrój w plastry i ułóż w wyparzonym słoju lub kamionkowym garnku razem z czosnkiem, liśćmi laurowymi i zielem angielskim.
- Sól rozpuść w letniej, przegotowanej wodzie i zalej buraki tak, aby były całkowicie przykryte; na wierzch możesz położyć kromkę chleba razowego.
- Przyciśnij buraki talerzykiem, przykryj naczynie gazą i odstaw w miejsce o temperaturze 18-22°C na 4-7 dni, codziennie zbierając pianę.
- Gdy zakwas jest wyraźnie kwaśny i klarowny, przecedź go do czystych butelek i przechowuj w lodówce.
Wywar i barszcz
- Namoczone grzyby gotuj w wodzie z moczenia przez 30 minut, a następnie dodaj obrane warzywa, opaloną cebulę i przyprawy.
- Gotuj wywar na małym ogniu przez 45 minut, a 400 g buraków w tym czasie upiecz w skórce w 190°C przez 60-75 minut.
- Surowe buraki obierz i pokrój w plastry, pieczone obierz i pokrój, dodaj je do wywaru razem z czosnkiem i gotuj 30 minut.
- Przecedź barszcz przez sito wyłożone gazą, a grzyby odłóż do farszu na uszka.
- Wlej zakwas do gorącego wywaru i podgrzej tylko do pierwszych oznak wrzenia, nie gotuj.
- Dopraw solą, cukrem i szczyptą majeranku, próbując po każdej łyżeczce, i podawaj z uszkami.
Notatki
Buraki: małe, ciemne i pieczone
Do barszczu wybieraj buraki średniej wielkości, ciemne w przekroju, bez jasnych pierścieni. Duże, stare buraki bywają łykowate i dają mętny, bladoróżowy kolor. Część buraków (w przepisie 400 g z 1 kg) warto upiec w skórce przez 60-75 minut w 190°C, bo pieczenie zagęszcza cukry i daje słodycz bez dosypywania cukru. Pieczone buraki obierz, pokrój w plastry i dodaj do wywaru razem z surowymi. To jedna z najprostszych dróg do wersji lekkiej, bo słodycz pochodzi z samego warzywa.
Zakwas buraczany krok po kroku
Na 1 kg obranych, pokrojonych w plastry buraków potrzebujesz 1,5 l przegotowanej, letniej wody i 15 g soli (płaska łyżka), czyli około 1% soli w stosunku do wody. Do słoja dodaj 4 przekrojone ząbki czosnku, 2 liście laurowe, 4 ziarna ziela angielskiego i, jeśli chcesz szybszej fermentacji, kromkę chleba razowego na zakwasie. Buraki muszą być całkowicie przykryte płynem, najlepiej przyciśnięte talerzykiem, bo to, co wystaje, pleśnieje. Naczynie przykryj gazą i trzymaj w 18-22°C przez 4-7 dni, codziennie zbierając białą pianę z powierzchni. Zakwas jest gotowy, gdy jest wyraźnie kwaśny, klarowny i ciemnoczerwony; zlej go wtedy do butelek i trzymaj w lodówce.
Nie gotuj barszczu po dodaniu zakwasu
Najważniejsza zasada techniczna brzmi: po wlaniu zakwasu barszcz tylko podgrzewasz, nie gotujesz. Długie wrzenie zabiera kolor, bo barwniki buraka (betalainy) są wrażliwe na wysoką temperaturę, a do tego ulatnia się część kwaśności i aromatu. Wystarczy doprowadzić zupę do pierwszych oznak wrzenia i od razu zdjąć z ognia. Smak wyrównuj na końcu, łyżką po łyżce: najpierw kwaśność, potem sól, a cukier tylko wtedy, gdy barszcz jest naprawdę zbyt ostry. Majeranek (o jego zastosowaniu piszemy w tekście o majeranku) dodaj dosłownie szczyptę przy podawaniu.
Szybsza droga bez zakwasu
Jeśli nie zdążysz nastawić zakwasu, barszcz zrobisz w jeden dzień. Ugotuj wywar z warzyw i grzybów tak jak w przepisie, dodaj 1,2 kg startych lub pokrojonych w plastry buraków i gotuj na małym ogniu 30-40 minut, aż płyn będzie ciemny. Zakwaszenie daje wtedy sok z cytryny (zwykle 3-5 łyżek na cały garnek) albo ocet jabłkowy (2-3 łyżki), o którym więcej piszemy w tekście o occie jabłkowym. Kwaśny składnik dodaj na końcu, po zdjęciu z ognia, bo kwas stabilizuje kolor. Smak będzie prostszy i mniej głęboki niż na zakwasie, ale w ślepej próbie większość domowników tego nie wychwyci.
Barszcz wigilijny w wersji lekkiej
Barszcz czysty jest jedną z najlżejszych potraw wigilijnych: nie ma zasmażki, śmietany ani tłuszczu, więc tłuszcz w porcji to około 0,2 g. Odchudzanie tej zupy nie polega więc na kaloriach, tylko na dwóch dodatkach, które łatwo przesadzić: soli i cukrze. W wersji klasycznej z przepisu do gotowej zupy trafia 8 g soli i 30 g cukru (około dwóch łyżek), co jest typowe dla domowych przepisów. W wersji lekkiej dodatkowej soli jest 3 g, a cukru wcale, bo słodycz dają pieczone buraki. Kaloryczność spada z około 80 do około 60 kcal na porcję, a sól z 2,2 g do 1,6 g, co przy zalecanym przez WHO limicie 5 g soli dziennie robi realną różnicę.

Dlaczego nie schodzimy z solą jeszcze niżej? Część soli pochodzi z zakwasu, a tej nie warto ruszać, bo około 1% soli w wodzie pomaga właściwym bakteriom kwasu mlekowego wygrać z pleśnią. Zamiast soli o pełnię smaku dbają: dłużej gotowany wywar z grzybami, pieczony czosnek, ziele angielskie, liść laurowy i majeranek. Kwaśność zakwasu sama „udaje” słoność, więc dobrze zakwaszony barszcz potrzebuje mniej soli niż mdły. Jeśli ktoś przy stole ma nadciśnienie, sól dodawaj dopiero na talerzu. Więcej o tym, ile soli to dużo, znajdziesz w tekście o soli i jej rodzajach.
| Na porcję 300 ml | Klasyczny | Lekki |
|---|---|---|
| Energia | 80 kcal | 60 kcal |
| Białko | 2,3 g | 2,3 g |
| Tłuszcz | 0,2 g | 0,2 g |
| Węglowodany | 15,2 g | 11,5 g |
| w tym cukry | 11,7 g | 7,9 g |
| Błonnik | 0,9 g | 0,9 g |
| Sól | 2,2 g (sód 880 mg) | 1,6 g (sód 630 mg) |
Wartości są szacunkowe i dotyczą samej zupy, bez uszek i krokietów. Warzywa z wywaru są odcedzane, dlatego do wyliczeń przyjęliśmy, że do płynu przechodzi około 40% ich składników, a błonnika tylko niewielka część. Cukry w wersji lekkiej pochodzą wyłącznie z buraków i warzyw, nie z cukierniczki. Dla osób z cukrzycą to dobra wiadomość, bo 300 ml lekkiego barszczu to około 12 g węglowodanów, czyli mniej niż w kromce chleba. Szerzej o komponowaniu posiłków przy cukrzycy piszemy w tekście o diecie dla cukrzyka.

Barszcz wigilijny w wersji lekkiej: mniej soli, bez cukru
Składniki
Zakwas buraczany (4-7 dni wcześniej)
- 1 kg buraków obranych, w plastrach
- 1,5 l wody przegotowanej, letniej
- 15 g soli płaska łyżka, nie zmniejszaj, chroni zakwas przed pleśnią
- 4 ząbki czosnku przekrojone
- 2 liście laurowe
- 4 ziarna ziela angielskiego
Wywar
- 2 l wody
- 20 g suszonych grzybów ze sklepu, namoczonych przez noc
- 200 g marchwi
- 150 g korzenia pietruszki
- 150 g selera
- 100 g pora
- 100 g cebuli opalonej na suchej patelni
- 3 liście laurowe
- 6 ziaren ziela angielskiego
- 10 ziaren pieprzu czarnego
Barszcz
- 1 kg buraków w tym 500 g pieczonych w skórce
- 3 ząbki czosnku pieczonego razem z burakami
- 1 l zakwasu buraczanego
- 3 g soli ok. pół łyżeczki, do smaku
- 1 łyżeczka majeranku suszonego
Przygotowanie krok po kroku
- Zakwas przygotuj tak samo jak w wersji klasycznej, 4-7 dni przed Wigilią, i przechowuj go w lodówce.
- Namoczone grzyby gotuj 30 minut w wodzie z moczenia, potem dodaj warzywa, opaloną cebulę i przyprawy, i gotuj wywar 60 minut na małym ogniu.
- W tym czasie upiecz 500 g buraków i czosnek w skórce w 190°C przez 60-75 minut, aż buraki będą miękkie.
- Pozostałe buraki obierz i pokrój w plastry, dodaj je do wywaru razem z obranymi pieczonymi burakami i czosnkiem, i gotuj 30 minut.
- Przecedź barszcz, wlej zakwas i podgrzej tylko do pierwszych oznak wrzenia.
- Dopraw 3 g soli i majerankiem; jeśli barszcz jest zbyt kwaśny, dolej trochę gorącego wywaru zamiast dosypywać cukier.
Notatki
Warianty barszczu na Wigilię
Barszcz z przepisu tradycyjnego jest z natury wegański, o ile nie zabielasz go śmietaną i nie podajesz z uszkami na jajku. Bez glutenu będzie wtedy, gdy zakwas nastawisz bez chleba, a do podania wybierzesz dodatki bezglutenowe, na przykład pieczone ziemniaki albo paszteciki z ciasta bezglutenowego. Osobom na diecie bezglutenowej przyda się nasz tekst o tym, gdzie występuje gluten. Wersja z dodatkiem 1-2 kwaśnych jabłek pieczonych razem z burakami daje łagodniejszy, owocowy smak i pozwala całkiem zrezygnować z cukru. Barszcz grzybowy, gotowany z większą ilością suszonych grzybów (40-50 g zamiast 20 g), jest bardziej wytrawny i ciemniejszy.
W rodzinach z kresowymi korzeniami barszcz bywa gotowany na samym wywarze z suszonych grzybów, bez marchwi i selera, a uszka podaje się czasem smażone zamiast gotowanych. Na Mazowszu tradycyjnie konkuruje z nim zupa grzybowa, a do barszczu podaje się paszteciki z kapustą i grzybami. Barszcz biały, znany w części regionów jako postna zupa na zakwasie mącznym, to już zupełnie inna potrawa, bliższa żurowi niż zupie z buraków. Wersja „ekspresowa” na koncentracie ze sklepu jest najszybsza, ale zwykle zawiera dużo soli i cukru, więc sprawdzaj etykietę i dosmaczaj ostrożnie. Barszcz ukraiński z fasolą, kapustą i warzywami nie jest potrawą wigilijną w polskim rozumieniu, bo ma charakter gęstej zupy obiadowej.
Najczęstsze błędy przy barszczu wigilijnym
- Gotowanie po dodaniu zakwasu. Barszcz traci kolor i kwaśność. Po wlaniu zakwasu tylko podgrzewaj do pierwszych bąbelków.
- Buraki niezanurzone w zakwasie. Kawałki wystające ponad płyn pleśnieją. Przyciśnij je talerzykiem i codziennie zbieraj pianę.
- Za zimne miejsce na zakwas. Poniżej 16°C fermentacja ciągnie się tygodniami. Najlepsze jest 18-22°C, z dala od kaloryfera.
- Dosładzanie zamiast doprawiania. Mdły barszcz zwykle potrzebuje kwasu i grzybowego wywaru, a nie cukru. Cukier dodawaj na końcu i po łyżeczce.
- Ocet dodany na początku gotowania. Część kwaśności odparowuje. W szybkiej wersji kwas dodawaj po zdjęciu z ognia.
- Za mało grzybów w wywarze. 20 g suszonych grzybów na 2 l wody to minimum, żeby barszcz miał wigilijny, grzybowy charakter.
- Solenie zupy na zakwasie bez próbowania. Zakwas jest już słony. Najpierw połącz wszystko, potem spróbuj, dopiero na końcu sól.
- Garnek aluminiowy. Kwaśny barszcz reaguje z aluminium i może nabrać metalicznego posmaku. Wybierz stal nierdzewną lub emalię.
Czy barszcz wigilijny jest zdrowy?
Barszcz czysty jest niskokaloryczny i prawie beztłuszczowy, a jego podstawą są warzywa. Buraki są źródłem azotanów, betalain (barwników odpowiedzialnych za kolor) i folianów. Przegląd Clifforda i współpracowników z 2015 roku w czasopiśmie „Nutrients” opisuje burak jako naturalne źródło azotanów, które w organizmie mogą zwiększać dostępność tlenku azotu, co badano w kontekście ciśnienia tętniczego i funkcji śródbłonka. Ten sam przegląd podkreśla jednak, że większość danych pochodzi z badań nad skoncentrowanym sokiem z buraków, a nie nad zupą, więc talerz barszczu nie jest „terapią”. Uczciwie można powiedzieć tyle: barszcz to lekka, warzywna zupa, która dobrze sprawdza się na początku obfitego posiłku.
Często słyszy się, że barszcz na zakwasie jest „probiotyczny”. Zakwas buraczany rzeczywiście powstaje dzięki bakteriom kwasu mlekowego, ale podgrzewanie zupy do wrzenia większość z nich unieszkodliwia. Jeśli chcesz z nich skorzystać, pij niewielką ilość surowego zakwasu (na przykład pół szklanki), zamiast liczyć na gorącą zupę. Pamiętaj przy tym, że surowy zakwas jest słony, bo zawiera około 1% soli. Kwaśny smak i ciepła zupa na początku posiłku pomagają też części osób jeść wolniej, co przy wigilijnym stole z kilkunastoma potrawami ma znaczenie.
Ostrożność dotyczy kilku grup. Osoby z nadciśnieniem i chorobami nerek powinny pilnować soli: klasyczna porcja to 2,2 g, czyli prawie połowa dziennego limitu zalecanego przez WHO. Buraki zawierają szczawiany, więc osoby z kamicą szczawianową nerek powinny ustalić ilość z lekarzem lub dietetykiem. Przy cukrzycy problemem jest głównie dodany cukier, dlatego warto wybierać wersję lekką i liczyć węglowodany razem z uszkami lub krokietami. U osób z zespołem jelita drażliwego czosnek, cebula i por w wywarze mogą powodować dolegliwości, a buraki zabarwiają mocz i stolec na czerwono, co jest niegroźne, ale potrafi przestraszyć.
Barszcz zawiera wywar z suszonych grzybów, więc kupuj grzyby wyłącznie w sklepie, w zamkniętym opakowaniu z etykietą. Główny Inspektorat Sanitarny zaleca, by grzybów nie podawać małym dzieciom, a kobietom w ciąży i karmiącym, osobom starszym i osobom z chorobami przewodu pokarmowego odradza ich jedzenie. W praktyce wywar z 20 g grzybów na cały garnek to niewielka ilość, ale dla tych osób łatwo ugotować porcję barszczu na samym wywarze warzywnym. Seler jest jednym z 14 alergenów, które trzeba oznaczać na etykietach w Unii Europejskiej, więc przy alergii po prostu go pomiń. Jeśli nastawiasz zakwas z chlebem, barszcz nie będzie bezglutenowy.
Przechowywanie, mrożenie i plan przygotowań
Zakwas buraczany nastaw między 17 a 20 grudnia, wtedy na Wigilię będzie dojrzały i jeszcze świeży. Gotowy zakwas, zlany do czystych butelek i trzymany w lodówce, wytrzyma 2-3 tygodnie; jeśli pojawi się pleśń, kolorowy nalot albo zapach zgnilizny, wylej go. Wywar z warzyw i grzybów możesz ugotować 22 lub 23 grudnia i trzymać w lodówce w zamkniętym garnku. Samo łączenie wywaru z zakwasem zrób w dniu Wigilii albo dzień wcześniej, bo świeżo połączony barszcz ma najlepszy kolor. Gotowy barszcz przechowuj w lodówce do 3-4 dni.
Barszcz dobrze znosi mrożenie: przelej go do pojemników, zostawiając 2 cm wolnego miejsca, i zamroź do 3 miesięcy. Po rozmrożeniu kolor bywa nieco jaśniejszy, co poprawisz łyżką świeżego zakwasu albo soku z cytryny. Odgrzewaj go powoli, na małym ogniu, do pierwszych oznak wrzenia, nie dłużej. Jeśli zostały ci ugotowane buraki z barszczu, możesz je zetrzeć na ćwikłę lub dodać do sałatki, więc nic się nie marnuje. Przy wyborze pojemników do mrożenia przyda się nasz tekst o tym, jak wybierać pojemniki na żywność.
Najczęściej zadawane pytania
Barszcz wigilijny gotuje się na postnym wywarze z warzyw i suszonych grzybów, bez mięsa i kości. Najpierw przez 30 minut gotujesz namoczone grzyby, potem dodajesz marchew, pietruszkę, seler, por i opaloną cebulę, a po 45 minutach buraki surowe i pieczone. Po kolejnych 30 minutach przecedzasz wywar, wlewasz zakwas buraczany i podgrzewasz tylko do pierwszych oznak wrzenia. Na końcu doprawiasz solą, ewentualnie odrobiną cukru i majerankiem. Zakwas warto nastawić 4-7 dni wcześniej, a wywar ugotować dzień lub dwa przed Wigilią.
O smaku barszczu decydują trzy rzeczy: dobry zakwas, mocny wywar grzybowy i pieczone buraki. Suszone grzyby (minimum 20 g na 2 l wody) dają głębię, pieczone buraki naturalną słodycz, a opalona na suchej patelni cebula ładny kolor i lekko karmelowy aromat. Do doprawienia wystarczą ziele angielskie, liść laurowy, pieprz, czosnek i szczypta majeranku. Jeśli barszcz jest mdły, zwykle brakuje mu kwasu, a nie cukru, więc najpierw dolej zakwasu lub soku z cytryny. Sól i cukier dodawaj na końcu, łyżeczka po łyżeczce.
Ugotuj wywar z warzyw i suszonych grzybów, dodaj około 1,2 kg buraków startych lub pokrojonych w plastry i gotuj na małym ogniu 30-40 minut, aż płyn będzie ciemny. Przecedź zupę, zdejmij ją z ognia i zakwaś sokiem z cytryny (3-5 łyżek na garnek) albo octem jabłkowym (2-3 łyżki). Kwaśny składnik dodawaj na końcu, bo wtedy barszcz zachowuje kolor i nie traci kwaśności podczas gotowania. Dopraw solą, pieprzem, czosnkiem i majerankiem. Taki barszcz zrobisz w jeden wieczór, choć będzie miał mniej złożony smak niż wersja na zakwasie.
Barszcz grzybowy to wersja, w której wywar z suszonych grzybów gra główną rolę. Zamiast 20 g weź 40-50 g suszonych borowików lub podgrzybków kupionych w sklepie, namocz je przez noc i gotuj w wodzie z moczenia przez 30-40 minut, zanim dodasz warzywa i buraki. Taki barszcz jest ciemniejszy, bardziej wytrawny i mniej słodki. Ugotowane grzyby wyjmij przed dodaniem zakwasu i wykorzystaj do farszu na uszka albo do kapusty z grzybami. Pamiętaj, że więcej grzybów oznacza też więcej substancji trudniejszych do strawienia, co ma znaczenie dla dzieci i osób z wrażliwym żołądkiem.
Zakwas buraczany potrzebuje zwykle 4-7 dni w temperaturze 18-22°C, więc najlepiej nastawić go między 17 a 20 grudnia. W cieplejszym mieszkaniu fermentacja może skończyć się szybciej, w chłodnym wydłużyć do 10 dni. Gotowość poznasz po smaku: zakwas ma być wyraźnie kwaśny, klarowny i ciemnoczerwony, bez zapachu zgnilizny. Wtedy przecedź go do czystych butelek i wstaw do lodówki, gdzie wytrzyma 2-3 tygodnie. Jeśli spóźnisz się z nastawieniem, możesz kupić gotowy zakwas buraczany w butelce albo przygotować szybszą wersję zakwaszaną sokiem z cytryny.
Porcja 300 ml barszczu czystego według naszego przepisu tradycyjnego ma około 80 kcal, a w wersji lekkiej bez dodanego cukru około 60 kcal. Barszcz prawie nie zawiera tłuszczu (około 0,2 g w porcji), a większość energii pochodzi z cukrów z buraków i z dodanego cukru. Uszka liczy się osobno: 10 uszek z grzybami to w zależności od przepisu 160-230 kcal. Bardziej niż kalorie warto obserwować sól, bo klasyczna porcja dostarcza około 2,2 g soli. Wartości są szacunkowe i zależą od ilości cukru, soli i proporcji warzyw.
Najczęstszą przyczyną jest gotowanie zupy po dodaniu zakwasu lub octu. Barwniki buraka są wrażliwe na wysoką temperaturę i długie wrzenie, dlatego barszcz po zakwaszeniu tylko się podgrzewa. Kolor blednie też przez stare, jasne w przekroju buraki i zbyt długie trzymanie gorącej zupy na ogniu. Pomóc może łyżka świeżego zakwasu, odrobina soku z cytryny albo dodanie jednego surowego, startego buraka na 10 minut i ponowne przecedzenie. Na przyszłość wybieraj małe, ciemne buraki i część z nich upiecz w skórce, bo pieczone buraki dają głębszą barwę.
Biała, delikatna piana na powierzchni jest normalna i wystarczy ją codziennie zbierać łyżką. Inaczej jest z pleśnią w postaci puszystych, zielonych, niebieskich lub czarnych plam albo z zapachem zgnilizny. Taki zakwas należy wylać w całości, bo pleśń może wytwarzać szkodliwe substancje, a zebranie wierzchu nie usuwa problemu. Żeby tego uniknąć, używaj wyparzonego naczynia, przykrywaj buraki płynem w całości, przyciskając je talerzykiem, i nie zmniejszaj soli poniżej około 1% w stosunku do wody. Trzymaj zakwas z dala od kaloryfera, w temperaturze 18-22°C.
Tak, barszcz czysty dobrze znosi mrożenie i można go przygotować nawet kilka tygodni przed świętami. Przelej wystudzoną zupę do pojemników lub woreczków do mrożenia, zostawiając około 2 cm wolnego miejsca, i przechowuj do 3 miesięcy. Rozmrażaj w lodówce, a podgrzewaj powoli, tylko do pierwszych oznak wrzenia. Po rozmrożeniu kolor bywa jaśniejszy, co poprawisz łyżką świeżego zakwasu lub soku z cytryny. Nie zamrażaj barszczu razem z uszkami, bo rozmiękną; uszka mroź osobno, na surowo, rozłożone na tacy.
Źródła
- Ćwierczakiewiczowa L. (1871). 365 obiadów za pięć złotych. Warszawa (pierwsze wydanie 1860).
- Gloger Z. (1900-1903). Encyklopedja staropolska ilustrowana, t. 1-4. Warszawa.
- Syreński S. (1613). Zielnik herbarzem z języka łacińskiego zowią. Kraków.
- Halbański M. (1983). Leksykon sztuki kulinarnej. Warszawa.
- Bikont P., Jendrzejczak M., Werner A. (2009). „Czerwony jak barszcz”. Rzeczpospolita, 14.10.2009.
- Clifford T., Howatson G., West D.J., Stevenson E.J. (2015). „The potential benefits of red beetroot supplementation in health and disease”. Nutrients 7(4): 2801-2822. doi:10.3390/nu7042801.
- World Health Organization (2023). Sodium reduction. Fact sheet. who.int.
- Główny Inspektorat Sanitarny. Bezpieczne grzybobranie. gov.pl/web/gis.
- Kunachowicz H., Przygoda B., Nadolna I., Iwanow K. (2017). Tabele składu i wartości odżywczej żywności. Warszawa: PZWL.
- U.S. Department of Agriculture. FoodData Central. fdc.nal.usda.gov.
Sprawdź też
- Potrawy wigilijne: 12 tradycyjnych dań i ich lekkie wersje
- Uszka z grzybami: przepis tradycyjny i wersja lekka
- Zupa grzybowa wigilijna: przepis tradycyjny i lekki
- Pierogi z kapustą i grzybami
- Karp smażony
- Zakwas na żurek: przepis
- Sól: rodzaje i właściwości
- Dieta dla cukrzyka
- Majeranek: właściwości i zastosowanie
- Przyprawy
Wartości odżywcze są szacunkowe, wyliczone ze składników przepisu na podstawie tabel składu żywności (IŻŻ/NIZP-PZH 2017, USDA FoodData Central); rzeczywiste wartości zależą od użytych produktów i ilości soli. Treść ma charakter informacyjno-edukacyjny i nie zastępuje porady lekarza ani dietetyka.
