Zupa grzybowa wigilijna to postna zupa na wywarze z suszonych grzybów i warzyw, zabielana śmietaną i podawana z łazankami, makaronem albo ziemniakami. W wielu domach zastępuje barszcz, w innych stoi obok niego jako druga zupa wieczerzy. Na garnek dla 8 osób wystarczy 60 g suszonych borowików lub podgrzybków, czyli mniej więcej dwie garście, ale muszą to być grzyby kupione w sklepie, w opakowaniu z etykietą. Porcja 350 g klasycznej zupy z makaronem ma około 220 kcal, a w wersji lekkiej, bez zasmażki i z mniejszą ilością śmietany, około 150 kcal. Poniżej znajdziesz historię zupy w dawnych książkach kucharskich, przepis tradycyjny, wersję lekką z warzywami w zupie i makaronem pełnoziarnistym oraz zasady bezpieczeństwa przy grzybach. Sporo miejsca poświęcamy też temu, kto powinien zupę grzybową jeść ostrożnie.
Zupa grzybowa wigilijna w skrócie
| Cecha | Zupa grzybowa wigilijna |
|---|---|
| Pochodzenie | Kuchnia polska i litewska, opisywana w książkach kucharskich od XIX wieku |
| Kiedy się je | Wieczerza wigilijna, zamiast barszczu lub obok niego |
| Czas przygotowania | Ok. 2 godziny (plus moczenie grzybów przez noc) |
| Ile dni wcześniej | Wywar 1 dzień wcześniej, zabielanie w dniu podania |
| Porcje | 8 porcji po 350 g (z makaronem) |
| Kcal porcji klasycznej | ok. 220 kcal |
| Kcal porcji lekkiej | ok. 150 kcal |
| Mrożenie | Tak, sam wywar z grzybami bez śmietany i makaronu |
| Przechowywanie | Najwyżej 2 dni w lodówce |
| Główne alergeny | Mleko (śmietana, masło), gluten (makaron, mąka), seler |
| Grzyby | Wyłącznie suszone ze sklepu, w opakowaniu z etykietą |
| Dla kogo ostrożnie | Małe dzieci, kobiety w ciąży i karmiące, osoby starsze, choroby przewodu pokarmowego, nadciśnienie (sól) |
Historia zupy grzybowej na Wigilię
Zupa z suszonych grzybów jest jedną z typowych polskich potraw wigilijnych, co odnotowuje między innymi Grzegorz Russak w artykule „Polska Wigilia” w miesięczniku „Mówią Wieki” (grudzień 2009). Jej obecność na postnym stole ma prosty powód: w Wigilię obowiązywał post, więc zupa nie mogła powstać na mięsie, a suszone latem i jesienią grzyby dawały postnemu wywarowi głęboki, sycący smak. Grzyby były w polskich domach zapasem na zimę, tak jak kapusta kiszona i suszone owoce. Ten sam zapas szedł do barszczu, uszek, kapusty i pierogów, dlatego grzybowy aromat przewija się przez całą wieczerzę. Dziś zupa grzybowa jest najpopularniejszą po barszczu zupą wigilijną.
W XIX-wiecznych książkach kucharskich zupy z suszonych grzybów zajmują sporo miejsca. Wincenta Zawadzka w „Kucharce litewskiej” (pierwsze wydanie 1854) podaje przepis na postną zupę z suszonych borowików, którą proponuje podawać z makaronem, kluskami na parze albo drobną kaszą, posypaną koperkiem lub pietruszką. W jednym z wariantów łączy wywar grzybowy z buraczanym i zabiela go obficie śmietaną, a do zupy podaje smażone pierożki z grzybami. Lucyna Ćwierczakiewiczowa w „365 obiadach” (pierwsze wydanie 1860) dzieli zupy z suszonych grzybów na kwaśne, z octem, i słodkie, czyli bez octu. Do zupy z pieczarek lub rydzów zaleca zasmażkę z masła i mąki oraz krojone kluski.
Mapa zup wigilijnych w Polsce jest zróżnicowana. Według zestawienia National Geographic Polska z 2018 roku na Mazowszu na stole stoi barszcz czerwony albo zupa grzybowa, na Podlasiu zupa grzybowa, a w Małopolsce żur z grzybami. Na Śląsku tradycyjna jest siemieniotka, czyli zupa z siemienia konopnego, na Pomorzu i Kaszubach zupy rybne i owocowe, a w Wielkopolsce między innymi zupa owocowa. Grzyby w różnej postaci pojawiają się jednak niemal wszędzie, a „kujawskie grzybki wigilijne” od 2021 roku są nawet wpisane na Listę Produktów Tradycyjnych Ministerstwa Rolnictwa. Jeśli w Twoim domu na Wigilię jest i barszcz, i grzybowa, to też tradycja, tylko łącząca kilka regionów.
Zupa grzybowa wigilijna różni się od zwykłej zupy grzybowej przede wszystkim wywarem. Zwykła grzybowa bywa gotowana na rosole i ze świeżych grzybów, często z ziemniakami, a wigilijna jest postna i oparta na grzybach suszonych, które mają dużo intensywniejszy smak. W Europie Zachodniej zupa grzybowa kojarzy się głównie z gęstą zupą krem, a w USA z konserwą „cream of mushroom”, którą firma Campbell zaczęła produkować w 1934 roku. Polska wersja wigilijna jest klarowniejsza i bardziej wytrawna, z grzybami pokrojonymi w paski. Śmietana, makaron i łazanki to dodatki, których proporcje każda rodzina ustala po swojemu.
Zupa grzybowa wigilijna: przepis tradycyjny
Przepis daje około 2,8 kg zupy razem z makaronem, czyli 8 porcji po 350 g. Grzyby namocz wieczorem dzień wcześniej w zimnej wodzie, bo bez moczenia zostaną twarde nawet po godzinie gotowania. W wersji tradycyjnej warzywa gotuje się w całości i wyjmuje z wywaru, a w zupie zostają tylko grzyby pokrojone w paski. Zupę zabiela się śmietaną 18% z odrobiną zasmażki, a makaron gotuje osobno, żeby nie zmętniał wywaru. Do gotowania wybierz garnek ze stali nierdzewnej lub emaliowany o pojemności 4-5 l; o tym, który materiał jest najbezpieczniejszy, piszemy w tekście o tym, jakie garnki są najzdrowsze.


Zupa grzybowa wigilijna: przepis tradycyjny z suszonych grzybów
Składniki
Wywar
- 60 g suszonych grzybów borowików i podgrzybków ze sklepu, w opakowaniu z etykietą
- 2,5 l wody razem z wodą z moczenia
- 200 g marchwi 2 sztuki
- 150 g korzenia pietruszki
- 150 g selera
- 100 g pora biała część
- 100 g cebuli opalonej na suchej patelni
- 2 liście laurowe
- 4 ziarna ziela angielskiego
- 8 ziaren pieprzu czarnego
Zabielanie i dodatki
- 20 g masła
- 20 g mąki pszennej 1 płaska łyżka
- 200 g śmietany 18%
- 10 g soli ok. 2 łyżeczki, do smaku
- 240 g łazanek lub makaronu suchego, ok. 30 g na porcję
- 2 łyżki posiekanego koperku lub natki pietruszki
Przygotowanie krok po kroku
- Grzyby krótko opłucz pod bieżącą wodą i namocz na 8-12 godzin w 1 l zimnej wody.
- Wodę z moczenia przecedź przez gazę lub filtr do kawy, uzupełnij wodą do 2,5 l i gotuj w niej grzyby pod przykryciem przez 40 minut.
- Dodaj obrane warzywa w całości, opaloną cebulę i przyprawy, i gotuj na małym ogniu kolejne 40 minut.
- Wyjmij warzywa, a grzyby wyłów, pokrój w cienkie paski i włóż z powrotem do wywaru.
- Na maśle zrób jasną zasmażkę z mąki, rozprowadź ją szklanką zimnej wody i wlej do zupy, mieszając, a potem gotuj 3 minuty.
- Śmietanę zahartuj kilkoma łyżkami gorącej zupy, wlej do garnka i podgrzej bez gotowania.
- Dopraw solą i pieprzem; makaron lub łazanki ugotuj osobno według opakowania i dodawaj do talerzy razem z koperkiem.
Notatki
Tylko grzyby suszone ze sklepu
Do zupy grzybowej używaj wyłącznie grzybów suszonych kupionych w sklepie, w zamkniętym opakowaniu z etykietą, na której jest nazwa gatunku, producent i data. Rozporządzenie Ministra Zdrowia w sprawie grzybów dopuszczonych do obrotu (tekst jednolity: Dz.U. 2023 poz. 2237) wymaga, by suszone grzyby leśne przeznaczone dla konsumenta trafiały do sprzedaży w opakowaniach, a ich dopuszczenie do obrotu potwierdza atest grzyboznawcy. Na liście gatunków dopuszczonych do obrotu są między innymi borowik szlachetny, podgrzybek brunatny, koźlarze i maślaki. Nie kupuj grzybów na wagę z przydrożnych stoisk, z bazaru bez etykiety ani „od znajomego, który się zna”. Nie zbieramy i nie suszymy grzybów na wyczucie, bo pomyłka przy grzybach trujących może kosztować zdrowie lub życie.
Borowiki czy podgrzybki
Borowiki szlachetne (prawdziwki) dają jasny, klarowny wywar i najbardziej szlachetny aromat, ale są najdroższe. Podgrzybki dają wywar ciemniejszy, prawie brązowy, i smak równie intensywny, choć nieco mniej elegancki. Dobrym kompromisem jest mieszanka 2:1, czyli 40 g borowików i 20 g podgrzybków. Przed namoczeniem opłucz grzyby krótko pod bieżącą wodą, bo w suszu bywa piasek, a wodę z moczenia zawsze przecedź przez gazę lub filtr do kawy. Grzybów suszonych nie trzeba dużo: 60 g na 2,5 l wody to proporcja, przy której zupa jest wyraźnie grzybowa, ale nie gorzkawa.
Zabielanie bez grudek
Śmietana wlana prosto do wrzącej zupy często się warzy, czyli tworzy drobne, białe kłaczki. Żeby tego uniknąć, zahartuj ją: do miseczki ze śmietaną dolewaj po łyżce gorącej zupy, mieszając, aż śmietana się ogrzeje, i dopiero wtedy wlej ją do garnka. Po zabieleniu zupę tylko podgrzewaj, nie gotuj jej długo. Zasmażkę z 20 g masła i 20 g mąki zrób na złoty kolor i rozprowadź zimną wodą lub odrobiną wywaru, zanim dodasz ją do zupy. Kwaśny akcent, o którym pisała Ćwierczakiewiczowa, możesz dodać łyżką soku z cytryny na końcu.
Zupa grzybowa wigilijna w wersji lekkiej
W zupie grzybowej kalorie i tłuszcz pochodzą głównie z trzech dodatków: śmietany 18%, zasmażki z masłem i makaronu. W wersji lekkiej rezygnujemy z zasmażki, zamieniamy 200 g śmietany 18% na 120 g śmietany 12% i dajemy 20 g makaronu pełnoziarnistego na porcję zamiast 30 g zwykłego. Warzywa nie lądują w koszu: kroimy je w drobną kostkę i zostawiamy w zupie, dzięki czemu zupa jest gęstsza bez mąki, a błonnika jest prawie dwa razy więcej. Sól ograniczamy z 10 g do 5 g na garnek, bo grzyby i warzywa dają dużo smaku, a resztę uzupełniają pieprz, liść laurowy, ziele angielskie i świeży koperek. Smak zostaje wigilijny, bo ilość grzybów się nie zmienia.

Efekt: porcja 350 g ma około 150 kcal zamiast 220 kcal, tłuszczu jest 2,8 g zamiast 7,4 g, a tłuszczów nasyconych trzy razy mniej. Błonnik rośnie z 2,9 g do 5,7 g na porcję, głównie dzięki warzywom w zupie i makaronowi pełnoziarnistemu. Sól spada z około 1,3 g do 0,7 g na porcję, co ma znaczenie przy wigilijnym stole, gdzie słone są także śledzie, kapusta i pierogi. Śmietany 12% nie zamieniamy na jogurt naturalny, bo jogurt w gorącej zupie łatwo się warzy i nadaje wyraźnie kwaśny smak, którego wiele osób w grzybowej nie lubi. Wersja lekka nie jest „dietetyczną zupą”, tylko tą samą grzybową z rozsądniejszymi dodatkami.
| Na porcję 350 g | Klasyczna | Lekka |
|---|---|---|
| Energia | 220 kcal | 150 kcal |
| Białko | 7,3 g | 6,6 g |
| Tłuszcz | 7,4 g | 2,8 g |
| w tym nasycone | 4,2 g | 1,3 g |
| Węglowodany | 29,3 g | 22,4 g |
| w tym cukry | 3,4 g | 4,7 g |
| Błonnik | 2,9 g | 5,7 g |
| Sól | 1,3 g (sód 540 mg) | 0,7 g (sód 300 mg) |
Wartości są szacunkowe i obejmują makaron. W wersji klasycznej warzywa są odcedzane, dlatego przyjęliśmy, że do wywaru przechodzi około 40% ich składników, a w wersji lekkiej liczymy je w całości. Stąd nieco więcej cukrów w wersji lekkiej: to naturalne cukry z marchwi, pietruszki i pora, a nie cukier dodany. Jeśli liczysz węglowodany przy cukrzycy, porcja lekka to około 22 g, a sama zupa bez makaronu około 10 g; szerzej piszemy o tym w tekście o diecie dla cukrzyka. Przy liczeniu kalorii warto pamiętać, że to druga lub trzecia potrawa wieczerzy, więc mniejsza porcja zupy też jest rozsądnym ruchem.

Zupa grzybowa wigilijna w wersji lekkiej: bez zasmażki, z warzywami
Składniki
Zupa
- 60 g suszonych grzybów borowików i podgrzybków ze sklepu, w opakowaniu z etykietą
- 2,5 l wody razem z wodą z moczenia
- 200 g marchwi w drobnej kostce
- 150 g korzenia pietruszki w drobnej kostce
- 150 g selera w drobnej kostce
- 100 g pora w cienkich półplasterkach
- 100 g cebuli drobno posiekanej
- 2 liście laurowe
- 4 ziarna ziela angielskiego
- 1/2 łyżeczki majeranku suszonego
Zabielanie i dodatki
- 120 g śmietany 12%
- 5 g soli ok. 1 łyżeczka, do smaku
- 160 g makaronu pełnoziarnistego suchego, ok. 20 g na porcję
- 3 łyżki posiekanego koperku
- świeżo mielony pieprz do smaku
Przygotowanie krok po kroku
- Grzyby opłucz i namocz na 8-12 godzin w 1 l zimnej wody, a wodę z moczenia przecedź przez gazę.
- Gotuj grzyby w przecedzonej wodzie uzupełnionej do 2,5 l przez 40 minut, potem wyłów je i pokrój w cienkie paski.
- Do wywaru dodaj pokrojone warzywa, cebulę, liście laurowe i ziele angielskie, i gotuj 20-25 minut, aż warzywa będą miękkie.
- Włóż z powrotem grzyby, dodaj majeranek i gotuj jeszcze 5 minut.
- Śmietanę zahartuj kilkoma łyżkami gorącej zupy, wlej do garnka i podgrzej bez gotowania.
- Dopraw solą i pieprzem, a makaron ugotuj osobno i dodawaj do talerzy razem z koperkiem.
Notatki
Warianty: z łazankami, wegańska, bez glutenu
Najczęstsze dodatki do zupy grzybowej wigilijnej to łazanki, makaron domowy, kluski kładzione i ziemniaki, a dawne książki dodają do tej listy kluski na parze i drobną kaszę. Łazanki, czyli małe kwadraty ciasta makaronowego, zrobisz z tego samego ciasta co uszka, jeśli zostały ci ścinki. Wersja z ziemniakami (200-300 g na garnek, pokrojonych w kostkę i ugotowanych w zupie) jest bezglutenowa, o ile zrezygnujesz z zasmażki i makaronu. Zupa bez glutenu wymaga też sprawdzenia przypraw i bulionów w kostkach, bo bywają w nich dodatki pszenne, o czym piszemy w tekście o tym, gdzie występuje gluten. Zupę zagęścisz wtedy łyżką mąki ziemniaczanej rozmieszanej w zimnej wodzie.
Wersja wegańska jest prosta: śmietanę zastąp roślinną śmietanką do gotowania (owsianą lub sojową) albo podaj zupę czystą, niezabielaną. Czysta zupa grzybowa, bez śmietany, z makaronem i koperkiem, to wariant bardzo stary i równie wigilijny jak zabielany. Zupa grzybowa z pęczakiem lub kaszą jęczmienną jest bardziej sycąca i dobrze sprawdza się jako jedyna zupa wieczerzy. Ze świeżymi grzybami zrobisz smaczną zupę z pieczarek lub boczniaków ze sklepu, ale bez choćby 15-20 g grzybów suszonych nie będzie miała wigilijnego aromatu. Wariant z dodatkiem wywaru buraczanego, który opisywała Zawadzka, to ciekawostka dla tych, którzy chcą połączyć barszcz z grzybową w jednym talerzu.
Najczęstsze błędy przy zupie grzybowej
- Grzyby z niepewnego źródła. Kupuj tylko suszone grzyby w opakowaniu z etykietą. Nie kupuj suszu na wagę od przypadkowych sprzedawców i nie zbieraj grzybów na wyczucie.
- Brak moczenia. Suszone grzyby bez moczenia zostają twarde i gumowate. Namaczaj je 8-12 godzin w zimnej wodzie.
- Nieprzecedzona woda z moczenia. Na dnie zostaje piasek, który zgrzyta w zębach. Przecedź ją przez gazę lub filtr do kawy.
- Za dużo grzybów. Powyżej 80-100 g na garnek zupa robi się gorzkawa i ciężkostrawna. 60 g na 2,5 l to dobra proporcja.
- Śmietana wlana prosto do wrzątku. Zupa się warzy. Śmietanę hartuj gorącą zupą i po zabieleniu już nie gotuj.
- Makaron gotowany w zupie. Skrobia mąci wywar, a makaron puchnie przez noc. Gotuj go osobno i dodawaj do talerza.
- Przesolenie na początku. Wywar odparowuje i robi się słony. Sól dodawaj na końcu, po zabieleniu.
- Trzymanie zupy w cieple całą noc. Potraw z grzybami nie zostawiaj na kuchence do rana. Po kolacji wystudź zupę i wstaw do lodówki.
Czy zupa grzybowa wigilijna jest zdrowa?
Zupa grzybowa na wywarze warzywnym to w gruncie rzeczy lekka zupa warzywna z dodatkiem grzybów, śmietany i makaronu. Suszone grzyby w przeliczeniu na 100 g są stosunkowo bogate w białko i błonnik, ale do porcji zupy trafia ich tylko 7-8 g, więc nie należy traktować zupy jako źródła białka. Najwięcej o wartości odżywczej decydują dodatki: śmietana 18% i zasmażka podnoszą tłuszcz nasycony, a makaron węglowodany. Warzywa zostawione w zupie, jak w naszej wersji lekkiej, dodają błonnika i sprawiają, że zupa bardziej syci. To rozsądna potrawa w ramach wieczerzy, o ile nie jest jedną z pięciu zabielanych i smażonych pozycji z rzędu.
Grzyby są trudniej strawne niż większość warzyw, bo ich ściany komórkowe zawierają chitynę, i u części osób powodują wzdęcia oraz uczucie ciężkości. Główny Inspektorat Sanitarny zaleca, by grzybów nie podawać małym dzieciom, a kobietom w ciąży i karmiącym, osobom starszym i osobom z zaburzeniami pracy przewodu pokarmowego odradza ich jedzenie. Dla tych osób najprościej przygotować przy okazji kilka porcji zupy warzywnej na tym samym wywarze, zanim dodasz grzyby, albo podać im barszcz na wywarze bez grzybów. Osoby z zespołem jelita drażliwego mogą źle reagować i na grzyby, i na cebulę czy por, więc warto zacząć od małej porcji. Śmietana zawiera laktozę, co ma znaczenie przy nietolerancji.
Najpoważniejszym ryzykiem przy zupie grzybowej nie są kalorie, tylko pomyłka w grzybach. GIS przypomina, że objawy zatrucia grzybami, takie jak nudności, wymioty, ból brzucha i głowy oraz gorączka, mogą pojawić się po kilku, a czasem dopiero po kilkunastu godzinach od posiłku. Jeśli po wieczerzy pojawią się takie objawy u jednej osoby, do lekarza powinny zgłosić się wszystkie osoby, które jadły te same potrawy, nawet jeśli czują się dobrze. Zadzwoń pod 112 lub 999 i nie podawaj choremu mleka ani alkoholu. Grzyby suszone ze sklepu, w opakowaniu z etykietą, to najprostsza ochrona przed takim scenariuszem.
Osoby z nadciśnieniem i chorobami nerek powinny pilnować soli: klasyczna porcja to około 1,3 g soli, a cała wieczerza z barszczem, śledziami i kapustą łatwo przekracza zalecany przez WHO limit 5 g dziennie. W wersji lekkiej sól spada o połowę, a pełnię smaku dają grzyby, majeranek, pieprz i koperek. Więcej o ograniczaniu soli piszemy w tekście o soli i jej rodzajach, a o ziołach, które pasują do grzybów, w dziale zioła. Seler, częsty składnik wywaru, jest jednym z alergenów, które w Unii Europejskiej trzeba oznaczać na etykietach, więc przy alergii po prostu go pomiń. Przy celiakii wybierz wersję z ziemniakami, bez zasmażki i makaronu.
Przechowywanie, mrożenie i odgrzewanie
Wywar grzybowy możesz ugotować dzień przed Wigilią, przecedzić i przechowywać w lodówce w zamkniętym garnku. Zabielanie i dodatki zostaw na dzień podania, bo zupa ze śmietaną gorzej znosi przechowywanie. Gotową zupę grzybową przechowuj w lodówce najwyżej 2 dni i wystudź ją szybko po kolacji, najlepiej w ciągu 2 godzin, na przykład wstawiając garnek do zimnej wody. GIS zwraca uwagę, że przyczyną zatruć bywa też niewłaściwe przechowywanie gotowych potraw z grzybami, więc nie zostawiaj zupy na kuchence do rana. Makaron przechowuj osobno, bo w zupie napęcznieje i rozmięknie.
Do zamrażarki nadaje się wywar z grzybami, bez śmietany i makaronu; w szczelnym pojemniku wytrzyma do 3 miesięcy. Rozmrażaj go w lodówce, zagotuj i dopiero wtedy zabiel świeżą śmietaną. Zupy już zabielonej lepiej nie mrozić, bo po rozmrożeniu śmietana się rozwarstwia, a grzyby tracą jędrność. Odgrzewaj zupę raz, tylko tę porcję, którą zjesz, doprowadzając ją do wrzenia i gotując chwilę, a nie wielokrotnie cały garnek. Przy wyborze pojemników do lodówki i zamrażarki przyda się tekst o tym, jak wybierać pojemniki na żywność.
Najczęściej zadawane pytania
Podstawą jest wywar z suszonych grzybów kupionych w sklepie, namoczonych przez noc w zimnej wodzie. Wodę z moczenia przecedź, gotuj w niej grzyby około 40 minut, potem dodaj marchew, pietruszkę, seler, por, opaloną cebulę, liść laurowy i ziele angielskie, i gotuj kolejne 40 minut. Warzywa wyjmij, grzyby pokrój w paski i włóż z powrotem. Zupę zabiel zahartowaną śmietaną, dopraw solą i pieprzem na końcu, a makaron lub łazanki ugotuj osobno. Wywar możesz przygotować dzień wcześniej, a zabielić w dniu Wigilii.
Najwięcej smaku dają same grzyby, dlatego nie oszczędzaj na ich jakości: mieszanka borowików i podgrzybków w proporcji 2:1 daje i aromat, i kolor. Opalona na suchej patelni cebula pogłębia smak wywaru, a liść laurowy, ziele angielskie, pieprz i szczypta majeranku dopełniają przyprawy. Świeży koperek lub natka pietruszki przy podaniu dodają świeżości. Łyżka soku z cytryny na koniec podkreśla grzybowy aromat, podobnie jak w dawnych kwaśnych zupach grzybowych z książek Ćwierczakiewiczowej. Sól dodawaj na końcu, bo wywar odparowuje i łatwo go przesolić.
Na garnek zupy dla 8 osób, czyli około 2,5 l wody, wystarczy 60 g suszonych grzybów. To mniej więcej dwie solidne garście lub dwa typowe opakowania po 30 g. Przy tej proporcji zupa jest wyraźnie grzybowa, ale nie gorzkawa. Powyżej 80-100 g na garnek smak robi się ciężki, a zupa trudniej strawna, zwłaszcza dla dzieci i osób z wrażliwym żołądkiem. Jeśli chcesz zupę bardziej aromatyczną, lepiej wybrać same borowiki niż zwiększać ilość grzybów. Kupuj tylko grzyby w zamkniętym opakowaniu z etykietą, nie susz na wagę.
Bezpiecznie tylko wtedy, gdy znasz gatunek bez cienia wątpliwości, a najlepiej po ocenie grzyboznawcy w stacji sanitarno-epidemiologicznej. Grzyboznawcy mają uprawnienia do oceny zarówno grzybów świeżych, jak i suszonych, ale znacznie łatwiej ocenić grzyby świeże, przed suszeniem. Nie zbieraj grzybów na wyczucie i nie przyjmuj suszu od osób, które nie potrafią powiedzieć, co dokładnie zebrały. Pomyłki z grzybami trującymi zdarzają się także doświadczonym grzybiarzom, a objawy zatrucia mogą pojawić się dopiero po kilkunastu godzinach. Na Wigilię najprostszym wyborem są suszone grzyby ze sklepu, w opakowaniu z etykietą.
Najczęściej z łazankami, czyli małymi kwadratami makaronu, z makaronem domowym albo z ziemniakami pokrojonymi w kostkę. Dawne książki kucharskie wymieniają też kluski krojone, kluski na parze i drobną kaszę. Makaron lub łazanki gotuj osobno i dodawaj do talerzy, bo ugotowane w zupie mącą wywar i puchną. W części domów do zupy grzybowej podaje się uszka, tak jak do barszczu. Jeśli zupa ma być lżejsza, wybierz makaron pełnoziarnisty i mniejszą porcję, około 20 g suchego makaronu na osobę, albo ziemniaki, które dają mniej kalorii niż makaron.
To zależy od domu i regionu. Bardzo popularna jest zupa zabielana śmietaną 18% lub 12%, czasem z odrobiną zasmażki, ale czysta zupa grzybowa, niezabielana, z makaronem i koperkiem, jest równie tradycyjna. Już Wincenta Zawadzka w XIX wieku opisywała zarówno postną zupę z suszonych borowików z makaronem, jak i wariant obficie zabielany śmietaną. Jeśli zabielasz, hartuj śmietanę kilkoma łyżkami gorącej zupy i po jej dodaniu już nie gotuj, bo zupa się zwarzy. Wersja czysta jest lżejsza i dobrze sprawdza się, gdy na stole jest dużo innych tłustych potraw.
Porcja 350 g zupy według naszego przepisu tradycyjnego, ze śmietaną 18%, zasmażką i makaronem, ma około 220 kcal. W wersji lekkiej, bez zasmażki, ze śmietaną 12% i makaronem pełnoziarnistym, około 150 kcal. Sama zupa bez makaronu ma wyraźnie mniej, bo makaron odpowiada za około jedną trzecią energii w porcji. Wartości są szacunkowe i zależą od ilości śmietany oraz wielkości porcji. Bardziej niż kalorie warto obserwować sól: klasyczna porcja dostarcza około 1,3 g soli, a cała wieczerza wigilijna łatwo przekracza dzienny limit.
Zupę grzybową można odgrzewać, ale z zachowaniem kilku zasad. Po kolacji wystudź ją szybko, najlepiej w ciągu 2 godzin, i wstaw do lodówki, zamiast zostawiać garnek na kuchence do rana. W lodówce przechowuj ją najwyżej 2 dni. Odgrzewaj tylko tę porcję, którą zjesz, doprowadzając ją do wrzenia, a nie wielokrotnie cały garnek. GIS zwraca uwagę, że przyczyną zatruć bywa także niewłaściwe przechowywanie gotowych potraw z grzybami. Makaron trzymaj osobno, bo w zupie rozmięknie.
Najlepiej zamrażać sam wywar z grzybami, bez śmietany i makaronu. W szczelnym pojemniku, z 2 cm wolnego miejsca na rozszerzający się płyn, wytrzyma w zamrażarce do 3 miesięcy, więc można go ugotować nawet na początku grudnia. Rozmrażaj go w lodówce, zagotuj i dopiero wtedy zabiel świeżą, zahartowaną śmietaną i dopraw. Zupy już zabielonej lepiej nie mrozić, bo po rozmrożeniu śmietana się rozwarstwia, a konsystencja robi się nieapetyczna. Grzyby po mrożeniu w wywarze są odrobinę bardziej miękkie, ale w zupie nie przeszkadza to wcale.
Źródła
- Ćwierczakiewiczowa L. (1985). 365 obiadów. Warszawa: Krajowa Agencja Wydawnicza (pierwsze wydanie 1860).
- Zawadzka W. (1904). Kucharka litewska, wyd. 10. Wilno: J. Zawadzki (pierwsze wydanie 1854).
- Russak G. (2009). „Polska Wigilia”. Mówią Wieki 12/2009.
- National Geographic Polska (2018). „Potrawy wigilijne: najlepsze smaki z ośmiu regionów Polski”. national-geographic.pl, 13.12.2018.
- Ministerstwo Rolnictwa i Rozwoju Wsi. Kujawskie grzybki wigilijne, Lista Produktów Tradycyjnych (wpis z 20.04.2021). gov.pl/web/rolnictwo.
- Obwieszczenie Ministra Zdrowia z dnia 20 września 2023 r. w sprawie ogłoszenia jednolitego tekstu rozporządzenia Ministra Zdrowia w sprawie grzybów dopuszczonych do obrotu lub produkcji przetworów grzybowych, środków spożywczych zawierających grzyby oraz uprawnień klasyfikatora grzybów i grzyboznawcy. Dz.U. 2023 poz. 2237.
- Główny Inspektorat Sanitarny. Bezpieczne grzybobranie. gov.pl/web/gis.
- World Health Organization (2023). Sodium reduction. Fact sheet. who.int.
- Kunachowicz H., Przygoda B., Nadolna I., Iwanow K. (2017). Tabele składu i wartości odżywczej żywności. Warszawa: PZWL.
- U.S. Department of Agriculture. FoodData Central. fdc.nal.usda.gov.
Sprawdź też
- Potrawy wigilijne: 12 tradycyjnych dań i ich lekkie wersje
- Barszcz wigilijny: przepis na zakwasie i wersja lekka
- Uszka z grzybami: przepis tradycyjny i wersja lekka
- Pierogi z kapustą i grzybami
- Kapusta z grochem
- Karp: wartości odżywcze i przepisy
- Majeranek: właściwości i zastosowanie
- Lubczyk: właściwości i zastosowanie
- Dieta dla cukrzyka
- Zioła
Wartości odżywcze są szacunkowe, wyliczone ze składników przepisu na podstawie tabel składu żywności (IŻŻ/NIZP-PZH 2017, USDA FoodData Central); rzeczywiste wartości zależą od użytych produktów, ilości śmietany i makaronu. Treść ma charakter informacyjno-edukacyjny i nie zastępuje porady lekarza ani dietetyka.
