Kolor jedzenia ma ogromne znaczenie – to on jako pierwszy decyduje, czy danie wydaje nam się apetyczne. Za intensywną czerwień napoju, żółć budyniu
czy zieleń landrynek odpowiadają barwniki spożywcze. Sprawdź, czym dokładnie są, jak je rozpoznać na etykiecie i które warto omijać.
Co to są barwniki spożywcze?
Barwniki spożywcze to dodatki do żywności (oznaczane symbolami E od E100 do E199), których zadaniem jest nadanie produktowi koloru lub
przywrócenie barwy utraconej podczas przetwarzania. Należą do grupy dodatków funkcjonalnych – podobnie jak konserwanty czy emulgatory – i mogą być
pochodzenia naturalnego lub syntetycznego.
Stosowanie barwników w Unii Europejskiej reguluje rozporządzenie (WE) nr 1333/2008 w sprawie dodatków do żywności. Określa ono, które
substancje są dozwolone, w jakich produktach i w jakich maksymalnych ilościach.
Po co stosuje się barwniki spożywcze?
- przywracają kolor utracony w trakcie obróbki termicznej i przechowywania,
- ujednolicają barwę między partiami produktu,
- wzmacniają naturalny kolor, który konsument kojarzy z danym smakiem,
- nadają kolor produktom, które same w sobie są bezbarwne (np. napoje, słodycze, lody).
Oznaczenia E – jak czytać etykietę
Wszystkie barwniki dopuszczone w UE mają numer z zakresu E100–E199. Im niższy numer, tym częściej (choć nie zawsze) mamy do
czynienia z barwnikiem naturalnym. Numer E na etykiecie nie oznacza automatycznie „chemii” – to po prostu kod substancji dopuszczonej do
obrotu w Unii Europejskiej.
Podział barwników spożywczych
Barwniki dzielimy na trzy podstawowe grupy:
- Naturalne – pozyskiwane z roślin, zwierząt lub minerałów (np. karoteny z marchwi, karmin z owadów).
- Identyczne z naturalnymi – mają budowę chemiczną taką samą jak naturalne, ale są otrzymywane syntetycznie (np. beta-karoten
produkowany przemysłowo). - Syntetyczne (sztuczne) – otrzymywane wyłącznie w laboratorium, nie występują w przyrodzie (np. tartrazyna).
Najważniejsze barwniki spożywcze – tabela
| Numer E | Nazwa | Kolor | Pochodzenie |
|---|---|---|---|
| E100 | Kurkumina | żółty | naturalny (kurkuma) |
| E101 | Ryboflawina (wit. B2) | żółty | naturalny |
| E120 | Koszenila / karmin | czerwony | naturalny (owady) |
| E140 | Chlorofile | zielony | naturalny (rośliny) |
| E150a–d | Karmel | brązowy | naturalny/przetworzony |
| E160a | Karoteny | pomarańczowy | naturalny |
| E162 | Czerwień buraczana (betanina) | czerwony | naturalny (burak) |
| E163 | Antocyjany | czerwono-fioletowy | naturalny (owoce) |
| E102 | Tartrazyna | żółty | syntetyczny |
| E110 | Żółcień pomarańczowa | pomarańczowy | syntetyczny |
| E122 | Azorubina | czerwony | syntetyczny |
| E124 | Czerwień koszenilowa | czerwony | syntetyczny |
| E129 | Czerwień Allura AC | czerwony | syntetyczny |
| E133 | Błękit brylantowy | niebieski | syntetyczny |
Naturalne barwniki spożywcze
Naturalne barwniki cieszą się rosnącą popularnością wśród producentów „czystej etykiety” (clean label). Do najważniejszych należą:
- Karotenoidy (E160) – żółć, pomarańcz i czerwień; pozyskiwane z marchwi, papryki, pomidorów (likopen).
- Chlorofile (E140) – zielony barwnik roślin.
- Antocyjany (E163) – czerwień, fiolet i błękit; z owoców jagodowych, czerwonej kapusty, winogron.
- Betanina (E162) – intensywna czerwień z buraka ćwikłowego.
- Kurkumina (E100) – żółć z kłącza kurkumy.
- Karmin / koszenila (E120) – czerwień otrzymywana z wysuszonych owadów Dactylopius coccus. Naturalny, ale bywa silnym alergenem i nie jest odpowiedni dla wegan.
Syntetyczne barwniki spożywcze
Barwniki sztuczne są tańsze, bardziej trwałe i dają intensywniejsze kolory niż naturalne, dlatego często spotykamy je w słodyczach, napojach i przekąskach.
Najpopularniejsze to tartrazyna (E102), żółcień chinolinowa (E104), żółcień pomarańczowa (E110),
azorubina (E122), czerwień koszenilowa (E124) i czerwień Allura (E129).
Czy barwniki spożywcze są szkodliwe?
To najczęściej zadawane pytanie – i odpowiedź nie jest zero-jedynkowa. Większość dopuszczonych barwników, stosowana w dozwolonych ilościach, jest
uznawana za bezpieczną. Są jednak istotne wyjątki:
„Szóstka z Southampton”
Sześć syntetycznych barwników – E102, E104, E110, E122, E124 i E129 – w badaniu Uniwersytetu w Southampton powiązano z
nadpobudliwością i osłabieniem koncentracji u dzieci. Dlatego w UE produkty je zawierające muszą mieć na etykiecie ostrzeżenie:
„może mieć szkodliwy wpływ na aktywność i skupienie uwagi u dzieci”.
Alergie i nietolerancje
Niektóre barwniki mogą wywoływać reakcje alergiczne – szczególnie tartrazyna (E102) oraz naturalny karmin (E120),
znany z uczulania osób wrażliwych.
Dwutlenek tytanu (E171) zakazany w UE
Od sierpnia 2022 roku dwutlenek tytanu (E171) jest zakazany jako dodatek do żywności w Unii Europejskiej. Decyzja zapadła po tym, jak
Europejski Urząd ds. Bezpieczeństwa Żywności (EFSA) uznał, że nie można wykluczyć jego działania genotoksycznego. Co ciekawe, E171 nadal bywa stosowany w
kosmetykach i pastach do zębów (jako CI 77891).
Barwniki zakazane w Unii Europejskiej
Poza E171 w UE wycofano m.in. czerwień 2G (E128). Wiele barwników dopuszczonych w innych krajach (np. w USA) jest w Europie zabronionych
lub objętych ostrzeżeniami – przepisy unijne należą pod tym względem do bardziej restrykcyjnych na świecie.
Domowe i naturalne barwniki spożywcze w proszku
Jeśli chcesz uniknąć sztucznych dodatków, kolor potrawom nadasz produktami z własnej kuchni:
- czerwony / różowy – sok z buraka, suszony burak w proszku,
- żółty – kurkuma, szafran,
- zielony – sproszkowany szpinak, spirulina, matcha,
- niebieski / fioletowy – sok z czerwonej kapusty,
- pomarańczowy – marchew, papryka,
- brązowy – kakao, karmel.
Naturalne barwniki spożywcze w proszku (np. z buraka, spiruliny czy owoców) są dziś łatwo dostępne i świetnie sprawdzają się do lukru,
kremów i ciast.
Najczęściej zadawane pytania (FAQ)
Czy barwniki spożywcze są szkodliwe?
Większość dopuszczonych w UE barwników jest bezpieczna w zalecanych ilościach. Wyjątkiem jest „szóstka z Southampton” (E102, E104, E110, E122,
E124, E129), wymagająca ostrzeżenia dla dzieci, oraz E171, zakazany w żywności od 2022 r.
Co oznaczają numery E przy barwnikach?
Barwniki spożywcze mają numery E od E100 do E199. To kod substancji dodatkowej dopuszczonej do obrotu w Unii Europejskiej.
Który barwnik spożywczy jest najbezpieczniejszy?
Za najbezpieczniejsze uznaje się barwniki naturalne, np. karoteny (E160), chlorofile (E140), betaninę z buraka (E162) czy kurkuminę (E100).
Czym zrobić naturalny barwnik spożywczy w domu?
Czerwień uzyskasz z buraka, żółć z kurkumy, zieleń ze szpinaku lub spiruliny, kolor pomarańczowy z marchwi, a fiolet i błękit z soku z czerwonej
kapusty.